نبض ترکیه

آیا ترکیه در شرایط سخت، کنار قطر و روبه‌روی ایران می‌ایستد؟

p
By
Article Summary
آیا پیمان‌های نظامی اخیر ترکیه با قطر و کشورهای عربی، ایجاد ائتلافی علیه ایران است؟ نمایندگان حزب جمهوری‌خواه خلق، دولت ترکیه را با پرسش‌های خود در این‌باره به چالش کشیده‌اند.

پارلمان ترکیه به زودی چندین توافق نظامی را با کشورهای مختلف، بررسی می‌کند. آنکارا به دنبال توسعهٔ «قدرت نرم» خود در مناطقی است که حوزهٔ نفوذش محسوب می‌شدند.

ترکیه در حال حاضر با کمک‌های انسان‌دوستانه، آموزش، ساخت و ساز و مأموریت‌های صلح‌بانی، در کشورهای افغانستان، کوزووو، بوسنی و عراق حضور دارد. این کشور در فکر گسترش ابعاد نظامی با پیشنهاد حضور در دوحه قطر است و همچنین قصد دارد تا در موگادیشو، پایتخت سومالی، یک مقر آموزشی راه‌اندازی کند.

البته این حرکت‌ها، برای اعضای حزب عدالت و توسعه (آ.ک.پ) که در رؤیای امپراتوری عثمانی به سر می‌برند، دلگرم‌کننده است؛ ملی‌گرایان نیز احساس رضایت می‌کنند اما اپوزیسیون سیاسی در ترکیه می‌پرسد: چرا کشور ما در حال ساخت پوشش امنیتی در قطر است؟ در ازای چه چیزی؟ آیا ایران هدف ماست؟

کمیسیون روابط خارجی پارلمان، روز چهارم ماه مه، یک توافق همکاری آموزش نظامی را با مغولستان، یک توافق همکاری امنیتی با آلبانی، یک پروتکل همکاری آموزشی ژاندارمری با قطر و توافق استقرار نیرو در خاک قطر را به تصویب رساند. لوایح مقدماتی این توافق‌ها به زودی در صحن پارلمان به رأی گذاشته می‌شوند. در این میان، توافق استقرار نیرو در قطر بیشترین توجه را به خود جلب کرده است.

ژنرال احسان بلبل، جانشین معاونت وزرات دفاع، جزئیاتی از نشست کمیسیون را ارائه کرده است. طبق این پیمان، قطر و ترکیه توافق می‌کنند تا مقر سرفرماندهی لشکر تاکتیکی مشترکی را با حضور ۵۰۰ تا ۶۰۰ نظامی ترک در آن پایگاه تأسیس کنند. فرمانده این واحد، یک سرلشکر قطری و معاونش یک سرتیپ ترک خواهد بود.

این توافق، اهداف مأموریت را «ارتقاء توانایی‌های دفاعی قطر» با انجام تمرین‌ها و عملیات آموزشی مشترک و «انجام مأموریت‌های دیگری که دو کشور با آن موافق باشند» قید کرده است. این توافق می‌گوید که تمامی هزینه‌های تأسیس پایگاه و عملیات آن بر عهدهٔ قطر خواهد بود. در پایان ۱۰ سال، این توافق هر پنج‌سال به طور خودکار تمدید می‌شود مگر این‌که یکی از طرفین خواستار توقف آن شوند.

طبق متن مباحثات کمیسیون روابط خارجی که به دست المانیتور رسیده است، مقام‌های وزارت خارجه، وزارت دفاع و ستاد فرماندهی ژاندارمری، برای پاسخ به سئوالات نمایندگان اپوزیسیون دچار مشکل شدند. اوغوز قاآن سالیجی، معاون حزب جمهوری‌خواه خلق (ج.ه.پ)، می‌خواست بداند که با توجه به آن‌که روابط تجاری ترکیه و قطر در سال از ۱.۳ میلیارد دلار تجاوز نمی‌کند، چرا ترکیه چنین اهمیتی برای قطر قائل شده است؟ امید یاردیم، جانشین معاونت وزیر خارجه پاسخ داد که داعش، القاعده و پیروان فتحالله گولن تهدیدی مشترک هستند و قطر در صدر کشورهایی بود که پس از کودتای نافرجام ۱۵ جولای، از ترکیه حمایت کردند. او گفت که مضاف بر این، قطر متحد آمریکاست و اهمیت استراتژیک دارد. با این حال توضیحات او دربارهٔ اهمیت استراتژیک قطر، سئوال‌کننده را قانع نکرد.

سالیجی با اشاره به این که نیروهای خارجی نیروهای خارجی در پایگاه‌های ترکیه هزینه‌های خود را می‌پردازند، گفت که پاسخ مناسبی برای سئوالش دریافت نکرده است. او دوباره پرسید: «نیروی ما از تمامی مزایا در خاک قطر برخوردار می‌شود و تمامی هزینه‌ها هم از جانب قطری‌ها تأمین خواهد شد. قطر از یک نیروی نظامی کارآزموده دعوت می‌کند. این بدان معناست که 'بیایید و از ما دفاع کنید.' پس ترکیه در ازای دفاع از قطر چه به دست خواهد آورد؟ اگر قرار نیست ترکیه چتر حمایتی برای قطر و عربستان سعودی علیه ایران باشد و قرار نیست وارد [رویارویی‌ با ایران] بر سر مسائل یمن شویم، پس این چه کاری است که انجام می‌دهیم؟»

ایران در جنگ داخلی یمن از شورشیان حوثی و نیروهای وفادار به علی عبدالله صالح، رئیس جمهوری پیشین یمن، حمایت می‌کند. عربستان سعودی و قطر از طرف مقابل درگیری، یعنی عبد ربه منصور هادی، رئیس جمهوری، حمایت می‌کنند.

قطر سرشار از منابع نفت و گاز طبیعی است. اما برخی اعضای ج.ه.پ به چند دلیل اهمیت این کشور را برای ترکیه زیر سئوال می‌برند. قطر با حدود ۴۴۰۰ مایل مربع مساحت، اندازه‌ای برابر با جزیرهٔ هاوایی دارد. ترکیه اما ۳۰۲ هزار و ۵۳۵ مایل مربع مساحت دارد که اندکی بیش از تگزاس است. جمعیت ترکیه ۷۹ میلیون نفر است اما قطر ۲.۶ میلیون جمعیت دارد که تنها ۳۱۳ هزار تن از آنان شهروند این کشور هستند. قطر دارای نیروی نظامی نه چندان قدرتمند با ۱۱ هزار و ۸۰۰ پرسنل است. در واقع، امنیت خود را مدیون ۱۰ هزار نظامی آمریکایی است که در پایگاه العبید هستند.

جنگجویان نیابتی قطر در لیبی و سوریه هستند و این کشور در کنار عربستان در عملیات بحرین و قطر وارد شده است. طبیعی است که قطر احساس نیاز می‌کند که غیر از ایالات متحده، نیاز به هم‌پیمانی با قدرت‌های دیگر نیز دارد. اما چرا ترکیه با توجه به درگیری کنونی‌اش در جنگ سوریه، وارد یک چنین رابطهٔ نظامی با قطر شده است؟ اعضای حزب جمهوری‌خواه خلق بر این باورند که ترکیه به بخشی از این دوقطبی فرقه‌ای میان ایران و کشورهای خلیج وارد شده و تمام این توافق‌ها در واقع علیه ایران منعقد می‌شوند.

مولود دورو، یکی دیگر از اعضای ج.ه.پ در کمیسیون امور خارجه، به المانیتور دربارهٔ ابهامات قرارداد با قطر گفت: «این یک قرارداد بدون قید زمان پایان (قرارداد باز) است. معلوم نیست موضوعش چیست. اظهارات مبهمی مانند 'تمامی انواع کمک‌ها' در آن وجود دارد. وزرای خارجه و دفاع نتوانستند توضیح دهند که این امر شامل چه نوع کمک‌هایی است. اگر از ما بپرسید، می‌گوییم که نیازی به استقرار یک پایگاه در قطر وجود ندارد. این تنها می‌تواند حرکتی علیه ایران قلمداد شود. من نمی‌توانم توضیح دیگری برای این توافق بیابم. این‌ها تلاش‌هایی برای ساخت یک بلوک سنی به رهبری عربستان سعودی هستند.»

او افزود: «قطر تمامی هزینه‌های این پایگاه نظامی را در دوحه تأمین می‌کند. آیا آنان ما را استخدام می‌کنند تا ژاندارم‌شان شویم؟ این یک قمار بی‌جا برای ترکیه است. درست است که کمیسیون پیش‌نویس را تأیید کرده اما بحث‌های جدی را در صحن پارلمان خواهیم داشت.»

زمانی که احمد داووداوغلو، نخست وزیر، قرارداد پایگاه دوحه را در آوریل ۲۰۱۶ امضا کرد، منابع سیاسی و دیپلماتیک در آنکارا نکات زیر را مطرح کردند:

  •  ترکیه ۱۰۰ سال پس از آن‌که امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول قطر را از دست داد، به سوی این کشور بازمی‌گردد.
  • استقرار پایگاه در قطر با هدف ایجاد توازن در برابر نفوذ روزافزون ایران در منطقه صورت می‌گیرد.
  • استقرار این پایگاه نشانی از همکاری در میان ائتلاف سنی‌مذهب ترکیه، قطر و عربستان سعودی خواهد بود.
  • سربازان ترک مستقر در پایگاه قادر خواهند بود تا به خواست جامعهٔ بین‌الملل، در بحران‌های جدی وارد شوند و حوزهٔ عمل خود را گسترش دهند.

در آن زمان، شبکهٔ تلویزیون دولتی ت.ر.ت دیدگاه‌های دولتمردان را این‌گونه خلاصه کرد: «این توافق همچنین از نظر یافتن بازارهای جدید برای صنایع دفاعی ترکیه اهمیت دارد. ترکیه و قطر رویکردهای همسانی در قبال بحران‌های منطقه داشته‌اند. آن‌ها موضع مشترکی در حمایت از معارضان سوری و همینطور در یمن و عراق داشته‌اند. این پیمان از یک نظر دیگر نیز برای قطر مهم است زیرا دولت سنی دوحه از آب شدن یخ‌ها میان ایران و آمریکا ناراضی است. دولت در دوحه، سطح بازدارندگی نظامی سربازان آمریکایی در قطر را کافی نمی‌داند و بنابراین، برای رفع این کمبود، تصمیم گرفته تا با ترکیه همکاری کند.»

دولتیان در ترکیه سعی دارند نشان دهند که پایگاه‌شان در قطر، رقابتی با آمریکا است. اما قطر در تصمیم‌گیری نمی‌تواند مستقل از آمریکا و عربستان سعودی عمل کند.

در واقع، قطر پیش از آغاز بحران در سوریه، بحرین و یمن در جریان بهار عربی سال ۲۰۱۱، علیرغم فشارهای عربستان، رویکردی متوازن در برابر ایران داشت. قطر حتی گفته بود که اجازه نخواهد داد تا ایالات متحده از پایگاه‌های این کشور برای حمله‌ای احتمالی به ایران استفاده کند. بالطبع، مخازن مشترک گاز طبیعی حوزهٔ پارس جنوبی با ایران نیز نقشی اساسی در این رویکرد داشت.

اما قطر پس از نظامی‌شدن منطقه متعاقب بهار عربی، خود را در کمپ ضد ایران یافت. دیگر مشخص نیست که آیا موضع پیشین دوحه مبنی بر احتراز از تنش با ایران بر جای خود باقی است یا خیر؛ اما واضح است که این کشور به عنوان عضوی از شورای همکاری خلیج، نمی‌تواند تا ابد خود را از تنش میان ایران و عربستان سعودی دور نگه دارد.

اکنون پس از انتخاب دونالد ترامپ به ریاست جمهوری، ایالات متحده به سیاست‌های ضد ایرانی خود بازمی‌گردد و تنش ایران-سعودی افزایش می‌یابد و نشانه‌هایی از طوفانی بالقوه در خلیج به چشم می‌خورد. روز دوم ماه مه، محمد بن سلمان، وزیر دفاع سعودی، با اظهار این که عربستان سعی می‌کند پیش از این‌که جنگ وارد خاک سعودی شود، آن را به درون ایران بکشاند، به تنش‌ها دامن زد.

حسین دهقان، وزیر دفاع ایران، پاسخ داد: «اگر عربستان مرتکب هرگونه حماقت علیه ایران شود، تنها مکه و مدینه است که برای این کشور مکان امنی خواهد بود.»

بسیاری از ناظران نگران افزایش تنش در خلیج و شراکت نظامی ترکیه با دوحه و ریاض هستند. محمد ییلماز، ستون‌نویس حریت، اخیراً سئوال بهجایی را مطرح کرد: «آیا ما قرار است جنگی را علیه یک دشمن مشترک آغاز کنیم؟ آیا هزینهٔ پیمان جامع نظامی با عربستان این است که درگیر جنگی شویم که هیچ ربطی به ما ندارد؟»

واضح است که در پی افزایش‌ تنش‌ها، عربستان سعودی امیدوار است تا بر قابلیتهای نظامی ترکیه تکیه کند زیرا آنکارا در تلاش است تا خود را به عنوان صدای سنی‌ها در جهان بشناساند.

علیرغم تمامی موارد بالا، آیا می‌توان تمامی گام‌های ترکیه را در چارچوب قطب‌بندی علیه ایران تفسیر کرد؟ شکی نیست که همکاری نظامی با قطر و سعودی زیر سایهٔ تنش‌های ایران-خلیج در سوریه و یمن صورت می‌گیرد. زمانی که آنکارا این گام‌ها را برمی‌دارد، می‌توان سودای تشکیل بلوک سنی علیه ایران را دید که تحت برچسب «اتحاد اسلامی علیه ترور» یا تشکیل «ناتوی اسلامی» با مشارکت ترکیه صورت می‌گیرد که دومین ارتش بزرگ ناتو است؛ و پاکستان که سلاح هسته‌ای در زرادخانه‌اش دارد.

افزودن ابعاد نظامی «سخت» به ابعاد «نرم» در شراکت ترکیه با کشورهای عرب، محرک دیگری نیز دارد: یافتن مشتریان جدید برای صنایع نظامی رو به رشد ترکیه. هر دو این موارد در میان رؤیاهای دولت حزب عدالت و توسعه قرار دارند.

همکاری با قطر و عربستان سعودی، راهی است برای ترکیه تا خود را به عنوان یک عنصر برای ایجاد توازن در برابر افزایش نیروی ایران، عرضه کند؛ اما هم‌زمان بازتابی است از تمایل غیرعلنی اما غیر قابل انکار ترکیه برای تبدیل شدن به یک قدرت منطقه‌ای. 

Found in: pakistan, iranian-saudi relations, chp, yemeni civil war, qatar and saudi calls for intervention, military, turkish foreign relations, turkey-iran

فهیم تاشتِکین مقاله‌ نویس و سردبیر بخش اخبار خارجی روزنامه «رادیکال» ترکیه است. او همچنین مجری برنامه تلویزیونی «دوغو دیوانی» است که هر دو هفته یک بار از شبکه تلویزیونی «آی‌ اِم سی تی وی» پخش می‌ شود. در عین حال آقای تاشتکین تحلیل گر سیاست های خارجی ترکیه٬ قفقاز٬ خاورمیانه و همچنین امور اتحادیه اروپا است. او از سردبیران موسسان آژانس خبری قفقاز بود

x

The website uses cookies and similar technologies to track browsing behavior for adapting the website to the user, for delivering our services, for market research, and for advertising. Detailed information, including the right to withdraw consent, can be found in our Privacy Policy. To view our Privacy Policy in full, click here. By using our site, you agree to these terms.

Accept