Ana içeriğe atla

İran ve Rusya Dağlık Karabağ’da iş birliği yapabilir mi?

Dağlık Karabağ’da yeniden alevlenen çatışmalar, İran’ın kuzey komşuları nezdinde kendisini sorumlu ve barışçıl bir aktör olarak konumlandırmasını sağladı. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.
An ethnic Armenian soldier stands next to a cannon at artillery positions near the Nagorno-Karabakh's town of Martuni, April 7, 2016. REUTERS/Staff - RTSDZLE

TAHRAN, İran — Sovyetler Birliği’nin çökmesi ve Moskova’nın Kafkaslar ve Orta Asya’daki geniş hâkimiyet alanını kaybetmesinin üzerinden 20 yılı aşkın zaman geçti. Ancak Sovyet döneminin acı miraslarından biri olan ve muhtelif nedenlerle ikide bir parlayan “donmuş ihtilaflar” hâlen sürüyor. Azerbaycan ile Ermenistan arasında ihtilaflı Dağlık Karabağ bölgesinde iki hafta önce yeniden başlayan çatışmalar da bu mirasın en azından Güney Kafkasya’da hâlen ciddi bir istikrarsızlık unsuru olabileceğini gösteriyor.

Ermenistan ile Azerbaycan arasında 2 Nisan’da başlayan çatışmalar üç gün sonra sağlanan ateşkesle geçici olarak kesildi. Ancak her iki ülkeden de onlarca asker ve sivilin ölümü komşu ülkeler, bölgesel ve küresel güçler arasında ciddi endişe yarattı. Muhtelif ekonomik gerekçeler ve güvenlik gerekçeleriyle kuzey komşularının istikrarını daima önemseyen İran çatışmaların başlaması üzerine iki tarafı da itidale ve durumu daha fazla tırmandırmamaya çağırdı. Krizin diplomatik yollarla çözülmesi gerektiğini vurgulayan Tahran, Dağlık Karabağ sorununun çözümü için arabuluculuk yapabileceğini de açıkladı.

İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevat Zarif 5 Nisan’da Ermeni mevkidaşı Edvard Nalbandyan’la telefonda görüşerek ihtilaflı bölgede çatışmaların sona ermesi gerektiğini ve Tahran’ın iki taraf da kabul ederse buna aracılık etmeye hazır olduğunu açıkladı. Aynı gün Azerbaycan Dışişleri Bakanı Elmar Memmedyarov ve Türk Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu ile üçlü bir toplantıya katılmak için İran’ın kuzeyindeki Ramsar kentine giden Zarif, Memmedyarov’a “İran, sorunun barışçıl çözümü için bir iyi niyet misyonuna hazır.” dedi.

Ertesi gün Azeri ve Ermeni mevkidaşlarıyla birer telefon görüşmesi yapan İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani de İran’ın Dağlık Karabağ sorunun çözümünde faal rol üstlenmeye hazır olduğunu vurguladı. “İran İslam Cumhuriyeti iki dost ve komşu ülkenin verdiği sivil ve askeri kayıplardan büyük bir üzüntü duyuyor.” diyen Ruhani, iki taraf arasındaki sorunların siyasi müzakereyle barışçıl çözüme kavuşturulması için İran’ın tüm imkânlarını kullanmaya hazır olduğunu belirtti.

İran, Güney Kafkasya’daki krizin tırmanmasını bir dizi nedenden ötürü istemiyor. Gerginliğin sürmesi iki tarafı destekleyen bölge dışı güçlerin bölgedeki askeri varlıklarını artırmasına yol açabilir. Bu, Tahran için daima öncelikli bir güvenlik kaygısı olmuştur. Dahası olayların tırmanması İran’ın hem Ermenistan hem Azerbaycan’la kurduğu ekonomik ve toplumsal bağlar açısından ciddi sıkıntılar doğurabilir.

Dolayısıyla üst düzey İranlı yetkililerin olayları yatıştırma gereğine vurgu yapması oldukça mantıklı ve anlaşılabilir bir tutum. Ancak asıl soru şu: İran mevcut koşullarda Azerbaycan ile Ermenistan arasında arabuluculuk yapabilir mi ya da daha genel anlamda bu konuda faal ve belirgin bir rol üstlenebilir mi? Bu sorunun yanıtını verirken iki noktanın üzerinde durmak gerekiyor.

İlk olarak Rusya, Sovyetler Birliği’nin dağılmasından bu yana eski Sovyet cumhuriyetlerini kendi siyasi ve ekonomik yörüngesinde tutmaya çalışarak “yakın çevre” dediği bölgede kontrolünü sürdürmeye çalışıyor. Bu bağlamda dış aktörlerin eski Sovyet cumhuriyetlerinde, bilhassa Orta Asya ve Kafkasya’da oynayabileceği olumlu olumsuz her türlü role soğuk bakıyor. Bu nedenle de siyasi, diplomatik, ekonomik ve güvenlik alanlarındaki tüm girişimlerin kendi kanalıyla gerçekleştirilmesini istiyor.

İran bağlamında bu yaklaşım Tahran’ın 1990’ların başında Dağlık Karabağ Savaşı’nda ve Tacikistan iç savaşında arabulucu olma girişimlerinde kendini gösterdi. Rusya’nın çekinceleri yüzünden İran her iki sorunda da bağımsız bir rol üstlenemedi. İran’ın girişimleri Tacikistan’da en fazla “ortak” bir İran-Rusya çözümüne ulaşabilirdi. Dağlık Karabağ’da ise Rusya tamamen farklı bir kulvarı, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’na bağlı Minsk Grubu’nu tercih etti.

İkincisi Moskova Dağlık Karabağ’daki son çatışmalar gibi güncel olaylarda artık İran da dâhil dış aktörlerin müdahalesini daha da hassas hâle getiren bir politika izliyor. Batı’yla arasında son 20 yılın en ciddi cepheleşmesine yol açan Ukrayna krizinden bu yana Rusya eski Sovyet cumhuriyetleriyle ilişkilerini daha da güçlendirmeye çalışıyor. Bu eğilimin en somut tezahürü bir Avrasya Ekonomik Birliği kurma önerisi oldu. Bu bağlamda Dağlık Karabağ sorunu Moskova’ya faal bir rol üstlenerek Bakü ve Erivan’a Rusya’nın bölgedeki özel konumunu kabul ettirme fırsatı sunuyor.

Öte yandan Rusya ile Türkiye arasındaki husumet ve Ankara’nın Azerbaycan’a verdiği açık destek nedeniyle Dağlık Karabağ sorunu bir Rus-Türk restleşmesine de dönüşüyor ve Moskova için daha da büyük önem kazanıyor.

Bu etmenler göz önüne alındığında İran’ın Azerbaycan ile Ermenistan arasında aracılık yapma iradesinin gerçekten bağımsız bir arabuluculuğa dönüşmesi beklenemez. İran için en iyi ihtimal çok taraflı bir arabuluculuk süreci içinde ve Rusya’yla iş birliği yaparak diplomatik çözüm çabalarına katılmak olur.

Yine de İran’ın pozitif veya aktif tarafsızlık politikası izlemesi ona bölgede diplomatik puanlar kazandırmış durumda. İran Dağlık Karabağ’da taraf tutmaktan kaçınıp diplomatik çözümü savunarak kendisini kuzey komşuları nezdinde sorumlu ve barışçıl bir aktör olarak konumlandırmış oldu.

Join hundreds of Middle East professionals with Al-Monitor PRO.

Business and policy professionals use PRO to monitor the regional economy and improve their reports, memos and presentations. Try it for free and cancel anytime.

Free

The Middle East's Best Newsletters

Join over 50,000 readers who access our journalists dedicated newsletters, covering the top political, security, business and tech issues across the region each week.
Delivered straight to your inbox.

Free

What's included:
Our Expertise

Free newsletters available:

  • The Takeaway & Week in Review
  • Middle East Minute (AM)
  • Daily Briefing (PM)
  • Business & Tech Briefing
  • Security Briefing
  • Gulf Briefing
  • Israel Briefing
  • Palestine Briefing
  • Turkey Briefing
  • Iraq Briefing
Expert

Premium Membership

Join the Middle East's most notable experts for premium memos, trend reports, live video Q&A, and intimate in-person events, each detailing exclusive insights on business and geopolitical trends shaping the region.

$25.00 / month
billed annually

Become Member Start with 1-week free trial

We also offer team plans. Please send an email to pro.support@al-monitor.com and we'll onboard your team.

What's included:
Our Expertise AI-driven

Memos - premium analytical writing: actionable insights on markets and geopolitics.

Live Video Q&A - Hear from our top journalists and regional experts.

Special Events - Intimate in-person events with business & political VIPs.

Trend Reports - Deep dive analysis on market updates.

All premium Industry Newsletters - Monitor the Middle East's most important industries. Prioritize your target industries for weekly review:

  • Capital Markets & Private Equity
  • Venture Capital & Startups
  • Green Energy
  • Supply Chain
  • Sustainable Development
  • Leading Edge Technology
  • Oil & Gas
  • Real Estate & Construction
  • Banking

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial