سیاست‌های خط لوله ایران به کردستان عراق هم رسید

کشیدن خط لوله میان کردستان عراق و ایران می‌تواند به تقویت و تثبیت موقعیت جمهوری اسلامی به عنوان یک مرکز منطقه‌ای انرژی منتهی شود - که به نفع کردهای دو طرف مرز خواهد بود.

al-monitor .

موضوعات

pipeline, oil revenue, oil, krg, iraqi domestic politics, iraq ministry of oil, iranian influence, energy

تیر ۹, ۱۳۹۵

طی دو دهه گذشته، ایجاد  پیوند  انرژی یکی از پایه‌های سیاست‌های منطقه‌ای جمهوری اسلامی بوده است. از نخستین روزهای «سواپ نفتی» میان ایران و آسیای مرکزی در دهه ۹۰ میلادی تا گسترش یک شبکه منطقه‌ای خط لوله‌ گاز، و همچنین گسترش شبکه‌ برق، ایران تدریجاً تبدیل به مرکز اصلی انرژی منطقه شده است. در این فرایند، ایران تنها بر گسترش توانایی‌های صادراتی خود متمرکز نشده و همزمان  کاملاً به دنبال  وابستگی متقابل انرژی منطقه هم هست. در واقع، جدیدترین ابتکار، ایجاد یک خط لوله نفت خام از کردستان عراق به ایران است که نقش مهم و حیاتی این کشور به عنوان یک مرکزاصلی انرژی در کل منطقه را برجسته می‌کند.

بنا بر گزارش‌ها، جمهوری اسلامی ایران و حکومت اقلیم کردستان بر روی مسائل فنی ساخت یک خط لوله انتقالی به حجم ۲۵۰ هزار بشکه نفت خام به ایران در روز موافقت کرده‌اند. این گزارش‌ها خبر از ایجاد ارتباط نفتی از طریق لوله‌کشی میان کویسنجق در اقلیم کردستان به کرمانشاه از طریق مرز پرویزخان می‌دهند، جایی که نفت خام به خط لوله‌ ایران تزریق خواهد شد که می‌تواند برای پالایش، به پالایشگاه‌های شمال این کشور منتقل شود.

ایدهٔ ایجاد خط لوله‌ای میان کردستان عراق و یکی از پالایشگاه‌های غرب ایران، به دنبال بروز اختلاف‌هایی میان دولت اقلیم کردستان و حکومت عراق بر سر روند پرداخت [سهم]  ازسوی بغداد به خاطر صادرات نفت از طریق خط لوله موجود به بندر جیحان ترکیه،  ابتدا در سال ۲۰۱۴ مطرح شد. تنش میان بغداد و آنکارا بر سر سیاست‌های دولت ترکیه در برابر «دولت اسلامی» یا داعش و همچنین تشدید بحران سوریه از جمله مسائلی بودند که حکومت اقلیم کردستان را به فکر انتقال نفت از مسیری جانشین انداخت. دولت جمهوری اسلامی هم باید اطمینان می‌یافت که چنین تصمیمی باعث دلخوری بغداد به عنوان یک متحد منطقه‌ای نخواهد شد. به همین ترتیب، حرکتی برای ایجاد موازنه در میان مثلث تهران، بغداد و اربیل آغاز شد، آن‌هم با توجه دقیق به موقعیت گروه‌های ذینفع  از انتقال نفت خام از اقلیم کردستان به ایران.

راه اندازی مسیر جانشین، علاوه بر خط لوله موجود که به جیهان ترکیه می‌رود، مدت‌ها جزو اولویت‌های حکومت اقلیم کردستان بوده است. در واقع، بیش از دو سال است که میزان انتقال نفت کردستان به وسیله تانکرها برای پالایش در پالایشگاه‌های شمال ایران رو به افزایش بوده است. در  حالی‌  که این افزایش ساخت خط لوله جدید را توجیه‌پذیرتر کرده است، حضور گروه‌های ذینفع  کرد، ترک، عراقی و ایرانی، از جمله تاجران و معامله‌گرانی که در کار تحویل نفت اقلیم کردستان به ایران و ترکیه از طریق تانکرهای نفتی صحنه  را پیچیده کرده است.

تا آنجایی که به دولت بغداد مربوط می‌شود، وابستگی کمتر اقلیم کردستان به ترکیه، مایه خوشحالی است، اما پیچیدگی شرایط مالی می‌تواند به خودی خود عامل ایجاد یک تنش اضافه شود. در حقیقت، تصمیم‌گیری در مورد صادرات نفتی که از طریق خط لوله از عراق به جیهان در ترکیه می‌رود، با پرداخت سهم دولت اقلیم کردستان در بغداد انجام می‌شود، که البته با تأخیرهای فراوانی همراه است. دولت اربیل انتظار دارد که فروش مستقیم نفت به ایران مستقیماً (بدون حضور بغداد) تسویه شود که درآمدهای لازم برای دولت اقلیم کردستان را فراهم خواهد کرد. نکته جالب توجه این است که به نظر می‌رسد دولت عراق نیز تحت یک شرط این معامله را پذیرفته باشد: به گفتهٔ نظیم دباغ، نماینده اقلیم کردستان در تهران، بغداد تمایل خود را برای حمایت از این پروژه به نمایش گذاشته، به شرطی که نفت صادر شده به ایران، تولیدات نفت کرکوک را شامل شود که در حال حاضر از طریق بندر جیهان ترکیه صادر می‌شود.

کرکوک منطقه‌ نفت‌خیزی است که اقلیم کردستان آن‌را متعلق به خود می‌داند، اما خارج از مرزهای منطقه کردستان عراق قرار دارد. واضح است که ورود نفت کرکوک به ماجرا می‌تواند شرایط پیچیده‌ای برای دریافت وجه نفت صادر شده از ایران به وجود می‌آورد و بغداد خواستار دریافت درآمد نفتی به جای اربیل خواهد بود.

از نگاه تهران، این قرارداد نه تنها با سیاست‌های منطقه‌ای جمهوری اسلامی برای افزایش ارتباط فراگیر و تجارت با همسایه‌ها هم‌خوان است، که به افزایش بهره‌وری توزیع نفت کمک می‌کند. در واقع، بیشترین نفت ایران در استان خوزستان تولید می‌شود، حال آنکه مراکز عمده جمعیتی ایران در شمال و مناطق شمال‌غربی هستند. هرگونه واردات نفتی که از اقلیم کردستان به پالایشگاه‌های کرمانشاه، تهران و تبریز منتقل شود، از میزان پمپاژ نفت خام از جنوب ایران از طریق خط لوله فعلی خواهد ‌کاست. این همان منطقی است که ایران و ترکمنستان مجدداً بر اساس آن مذاکرات تبادل نفتی را آغاز کرده‌اند؛ جایی که ایران نفت خام را در در بندر نکا در دریای خزر تحویل می‌گیرد و به مشتریان نفت ترکمنستان، از میادین جنوبی، نفت را تحویل خواهد داد.

تا آنجا که به بحث پرداخت‌ها مربوط می‌شود، تهران می‌تواند بر اساس دو سناریوی مشخص از افزایش تنش و سو تفاهم بکاهد. از یک طرف، ایران می‌تواند پول نفت جاری از اقلیم کردستان را مستقیماً به دولت‌های اربیل و بغداد بپردازد، یا می‌تواند به همان ترتیب، تبادل و سواپ نفتی را برای مشتریان نفت کردستان و عراق انجام دهد. در هر دو حال، ایران سهمی را بابت    ترانزیت  نفت و نیز سود کاهش پمپاژ نفت جنوب به پالایشگاه‌های شمالی خود را خواهد برد.

فراتر از سود و بهره ژئواستراتژیکی و اقتصادی، این پروژه برنامه‌ریزی شده می‌تواند به دولت جمهوری اسلامی در کم کردن یک مشکل موجود، یعنی توسعه نسبتاً ضعیف استان کردستان کمک کند. در حقیقت، استان کردستان ایران با کمبود سرمایه‌گذاری روبرو   است و هرگونه برنامه‌ای که به توسعه زیرساخت‌های این استان کمک کند می‌تواند ظرفیت‌های جدیدی ایجاد کند و به همبستگی بیشتر داخلی ایران بیانجامد. البته می‌توان این بحث را مطرح کرد که تلاش زیادی از سوی دولت مرکزی برای سرمایه‌گذاری در استان کردستان انجام گرفته، اما هنوز جایی برای سرمایه‌گذاری بیشتر وجود دارد.


تجربه نشان می‌دهد که در ایران، پروژه‌هایی که توجیه اقتصادی، ژئواستراتژیک و سیاسی [از منظر سیاست داخلی] دارند، تحقق خواهند یافت؛ حتی اگر در ابتدا با مقاومت‌هایی از هر طرف به خاطر دلایل سیاسی و اقتصادی مواجه شوند. خط لولهٔ برنامه‌ریزی‌شدهٔ اقلیم کردستان-ایران، چنین پروژه‌ای است، و دلایل خوبی برای به نتیجه رسیدن و تحققش وجود دارد. وقتی این طرح عملی شود، می‌توان انتظار تبادل و تعامل بیشتری میان  حکومت اقلیم کردستان و جمهوری اسلامی را داشت، که می‌تواند به نفع توسعه منطقه‌ای و اقتصادی استان کردستان ایران تمام شود. باید منتظر بود و دید که آیا تصمیم‌گیرندگان کلیدی، به‌ویژه در اربیل و بغداد، اجرایی شدن این پروژه بزرگ را تسهیل خواهند کرد؟

Continue reading this article by registering at no cost and get unlimited access to:
  • Al-Monitor Archives
  • The Week in Review
  • Exclusive Events
  • Invitation-only Briefings

More from  بیژن خواجه پور

Recent Podcasts

Featured Video

More from  نبض ایران

al-monitor
احزاب کرد به دنبال حمایت آمریکا برای عملیات در ایران
Fazel Hawramy | Kurds | خرداد ۳۰, ۱۳۹۷
al-monitor
ایران و اروپا چگونه می‌توانند توافق هسته‌ای را نجات دهند؟
بیژن خواجه پور | Iran Deal | اردیبهشت ۲۴, ۱۳۹۷
al-monitor
پنج سناریوی محتمل در مورد سرنوشت برجام
سید امیر حسین موسویان | دونالد ترامپ | فروردین ۲۴, ۱۳۹۷
al-monitor
آنچه که ترامپ باید درمورد مردم ایران بداند
سید امیر حسین موسویان | Iran protests | بهمن ۳۰, ۱۳۹۶