رفتن به محتوای اصلی

اختلاف حقوقی در متخاصم دانستن آمریکا در ایران

علیرغم خصومتهای موجود بین جمهوری اسلامی و دولت امریکا در سه ده و نیم گذشته، مشخص نیست که آیا قانون حقوقی ایران نیز آمریکا را یک «کشور دشمن» به حساب می آورد یاخیر.
Women hold anti-U.S. banners during a demonstration outside the former U.S. embassy in Tehran November 4, 2015. REUTERS/Raheb Homavandi/TIMA ATTENTION EDITORS - THIS IMAGE WAS PROVIDED BY A THIRD PARTY. FOR EDITORIAL USE ONLY. - RTX1UOX7

خبرگزاری میزان، وابسته به قوه قضائیه ایران به نقل از عباس جعفری دولت آبادی، دادستان تهران در 18 اکتبر 2016اعلام کرد که سیامک نمازی و پدر او، باقر نمازی، شهروندان ایرانی -آمریکایی که در ایران در بازداشت به سر می بردند، به اتهام «همکاری با دولت متخاصم آمریکا» هر یک به ۱۰ سال زندان محکوم شدند. بر اساس این گزارش، نزار زاکا، شهروند لبنانی مقیم آمریکا نیز که برای شرکت در یک کنفرانس به تهران سفر کرده و بازداشت شده بود نیز به جرم همکاری با «دولت متخاصم آمریکا» به ۱۰ سال حبس محکوم شد. پیشتر از این، غلامحسین اژه ای،  سخنگوی قوه قضاییه با اشاره به پرونده شهرام امیری گفت: « وی با توجه به دسترسی به اسرار نظام با دشمن متخاصم ما شیطان بزرگ وصل شده و اطلاعات ما را به آنها فروخته است». در سال 1393، امید کوکبی، فیزیکدان ایرانی هم در دادگاه انقلاب در دو شعبه هم عرض به جرم همکاری با «دولت متخاصم» محکوم شده بود. مطابق ماده 508 قانون مجازات اسلامی « هرکس یا گروهی با دول خارجی متخاصم به هر نحو علیه جمهوری اسلامی ایران همکاری نماید، در صورتی که محارب شناخته نشود به یک تا ده سال حبس محکوم می شود». دادگاههای ذیربط، افراد فوق الذکر را بر اساس این ماده محکوم کردند. اینکه افراد مزبور مجرم بودند یا نه، از صلاحیت انحصاری دادگاه است. ولی اینکه از اصطلاحات حقوقی می توان به صورت غیرتخصصی استفاده کرد اجماع دانشمندان این حوزه(حقوقدانان) آن را مردود می دارد.

کلمه متخاصم (belligerent)را عرفا و موسعا می توان به هر اقدام غیردوستانه و خصمانه اطلاق کرد؛همانطور که برخی مقامات قضایی ایران چنین برداشتی دارند. اما  اصطلاحات تخاصم(belligerency ) و کشور متخاصم (belligerent state)در حقوق بین الملل معنای مضیق دارد. فرهنگ حقوقی بلک لاو(Black's Law ) ، آکسفورد پابلیک اینترنشنال لاو(Oxford Public International Law )  و بریتانیکا (Encyclopedia Britannica ) که در عرف بین المللی از منابع معتبر محسوب می شوند تخاصم را وضعیتی تعریف کرده اند که «طرفین عملا در حال درگیری نظامی باشند» .  این تعریف در سیستم قضایی آمریکا در قضایایی چون U. S. v. The Ambrose Light  مورخ 1885 و Johnson v. Jones مورخ 1995 مورد تایید قرار گرفته است. در حقوق قراردادی نیز در مادۀ 2 مشترک کنوانسیون‌های ژنو مقرر شده است: «........ کنوانسیون حاضر در صورت وقوع جنگی که رسماً اعلام شده باشد و یا هر نوع مخاصمه مسلحانه‌ای که بین دو یا چند دولت معظم متعاهد بروز نماید اجرا خواهد شد ولو اینکه یکی از دول مزبور وجود چنین مخاصمه‌ای را تصدیق ننمایند». در تفسیر ماده فوق آمده است که دولت متخاصم کسی است که وارد جنگ با یک کشور دیگر شده باشد و مهم نیست که شدت این وضعیت جنگی چه اندازه است یا طرفین این وضعیت جنگی را رسما تایید کرده باشند یا نه. مهم این است که عملا در گیر جنگ باشند. جنگ هم تعریف مشخص دارد.  جنگ عبارت است وضعیتی که در آنها طرفین درگیر، به قوای مسلح جهت نابودی یکدیگر متوسل می‌شوند. این تعریف به شکل دیگر در قطعنامه 3314(XXIX) مورخ 1974 معروف به«قطعنامه تعریف تجاوز» نیز مورد تایید قرار گرفته است. بنابراین هر مخاصمۀ مسلحانه‌  دو عنصر مادی و معنوی دارد: عنصر معنوی، قصد طرفین استفاده از جنگ برای پیشبرد اهداف سیاسی باشد. عنصر مادی نیزتوسل به قوای مسلح برای ضربه زدن به طرف مقابل است. بنابراین اصطلاحاتی مانند براندازی نرم و جنگ نرم مصداق کلمه متخاصم در حقوق بین الملل نیست.

در حقوق ایران، طبق اصل 110 قانون اساسی، صلاحیت اعلان جنگ و صلح در زمره اختیارات مقام محترم رهبری است. از مستلزمات اصل تفکیک قوا این است که پس از رهبری،  وظیفه تشخیص صلح و جنگ به عهده قوه مجریه است. در  منابع اصلی حقوق ایران مقام تشخیص دهنده دولت متخاصم صراحتا بیان نشده است.  ولی مطابق ماده 25 قانون مجازات جرایم نیروهای مسلّح «هرگاه برای دادگاه، تشخیص دشمن یا دولت متخاصم محرز نباشد موضوع از طریق قوه قضاییه از شورای عالی امنیت ملّی استعلام و نظر شورای مذکور ملاک خواهد بود». بنابراین شورای عالی امنیت ملی که طبق اصل 176 قانون اساسی به ریاست رئیس جمهور و تحت نظر رهبری فعالیت می کند، نهاد ذیصلاح برای اعلام حالت تخاصم میان دولت ایران و سایر دولتها است. هر چند مقام رهبری در موقعیت های های مختلف، آمریکا را دشمن قلمداد کرده اند ولی در هیچ یک از بیانات ایشان، این دشمنی از سوی نهادهای ذیصلاح معادل  تعریف ماده مشترک 2 کنوانسیون ژنو تعریف نشده است. مضافا اینکه  معادل سازی کلمه دشمن با کشور متخاصم مستلزم اقدامات حقوقی مقتضی از سوی دولت و مجلس است که تا کنون چنین اقدامی صورت نگرفته است. از سوی دیگر، به نظر می رسد در این موارد با توجه به این که سیاست خارجی و تنظیم روابط بین المللی از وظایف انحصاری قوه مجریه است (طبق اصول 125، 128 و 155 - 152 قانون اساسی)، اعلام حالت مخاصمه (حتی در چارچوب معنای این عبارت در ماده 508 قانون مجازات اسلامی و ماده 25 قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح) نسبت به یک دولت خارجی، باید رسما و صراحتا از سوی شخص اول نظام و مقام عالی قوه مجریه اعلام شود. اگر شخصیتی به نسبت دادن دولت متخاصم به دولت دیگر بر اساس تعریف مضیق حقوق بین الملل و حقوق داخلی ایران مبادرت نماید، خلاف تفکیک قوا (اصل 57 قانون اساسی) و حفظ رابطه صلح آمیز با دول غیر محارب (اصل 152) استنباط می شود.  مضافا اینکه یکی از ارکان قوه مجریه که وزارت خارجه است رسما و تلویحا متخاصم بودن آمریکا را در یک استعلام حقوقی رد کرد. اداره کل حقوقی بین‌المللی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران طی شماره 968655-92/9/23 در پاسخ اداره کل امور بین الملل قوه قضائیه اعلام کرده است جز رژیم غاصب صهیونیستی که واجد وصف دولت نمی‌باشد و دولت شناخته نشده است هیچ دولتی با جمهوری اسلامی ایران در حالت تخاصم قرار ندارد.

بنابراین، میان جناح های مختلف سیاسی توافق است که دولت آمریکا اقدامات دشمنانه مختلفی علیه جمهوری اسلامی مرتکب شده است که آخرین مورد آن تحریم های کمر شکن و ضبط و مصادره دو میلیارد دلار از دارایی های ایران توسط سیستم قضایی این کشور است. ولی مسئولان بلند پایه جمهوری اسلامی معمولا به اقدامات آمریکا برچسب دشمنانه می زنند تا تخاصم. حسن روحانی در گفتگو با شبکه تلویزیونی سوئیس در سال 1392اعلام کرده بود  «با کمی تلاش از هر دو طرف، امکان رفع سه دهه دشمنی بین ایران و آمریکا و ارتباط دوستانه وجود دارد». بعید است که منظور او از دشمنی رابطه تخاصم آمیز مورد نظر حقوق بین الملل باشد. از اینرو، اینکه می توان آمریکا را قانونا متخاصم قلمداد کرد بین برخی مقامات سیستم قضایی ایران از یکسو  و علمای حقوق و قوه مجریه ایران از سوی دیگراختلاف نظر است.

More from Ali Omidi

Recommended Articles