رفتن به محتوای اصلی

حرکت ایران و آمریکا به سمت دفع طوفان ناشی از تغییرات قانون لغو روادید

به نظر می‌رسد که دیپلماسی فعال باعث دفع طوفانی بالقوه شد که می‌توانست ایالات متحده را بر سر تغییرات جدید در برنامه لغو روادید، رویاروی ایران قرار دهد.
Iranian Foreign Minister Mohammad Javad Zarif (L) is greeted as he arrives at the German Mission to the United Nations in New York, December 17, 2015. REUTERS/Brendan McDermid  - RTX1Z6LJ

به نظر می‌رسد که خطر یک تنش بالقوه سیاسی با ایران، رفع شده است. طوفانی که می‌توانست به دنبال تغییرات بحث‌برانگیزی که روز ۱۸ دسامبر از جانب کنگره آمریکا در برنامه «لغو نیاز به روادید» [Visa Waiver Program] اعمال شد، رخ دهد.

این تغییرات که از جانب گروه‌های مدافع حقوق مدنی، برخی لابی‌ها و همچنین اتحادیه اروپا مورد انتقاد قرار گرفته‌اند، شهروندان ایران، عراق، سودان و سوریه را در کنار سایر افرادی که در پنج سال گذشته به این کشورها سفر کرده باشند، از شمول قانون لغو روادید خارج می‌کند. برخی انتقادها بر بند ۲۹ برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) که روز ۱۴ جولای به امضاء رسید، متمرکز است. در این بند آمده است: «اتحادیه اروپا، کشورهای عضو آن و ایالات متحده، بر طبق قوانین مربوطه خود، از هرگونه سیاست‌گذاری با هدف خاصِ تأثیرگذاری مستقیم و منفی بر عادی‌سازی تجارت و روابط اقتصادی با ایران، خودداری خواهند کرد». تغییرات جدید در برنامهٔ لغو متقابل روادید باعث می‌شود تا گردشگران و بازرگانان شهروند کره‌جنوبی، استرالیا، ژاپن و کشورهای اروپایی که از ایران دیدار می‌کنند، از شمول قانون لغو ویزا برای ورود به ایالات متحده خارج شوند و نیاز به ویزا داشته باشند.

مقام‌های ایران در روزهای گذشته  اظهاراتی را علیه تغییرات اخیر بیان کرده‌اند. محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران در مصاحبه‌ای با المانیتور که روز ۱۸ دسامبر منتشر شد، این تغییرات را «نامعقول» خواند. از سوی دیگر، عباس عراقچی، معاون وزیر امور خارجه، گفت ایران با کشورهای اروپایی در جهت مقابله با قانون جدید رایزنی کرده، زیرا این قانون «قطعاً بر تبادلات اقتصادی، گردشگری و فرهنگی با ایران اثر می‌گذارد و نقض توافق هسته‌ای است». عراقچی همچنین با اشاره به سیستمی که ناظر اجرای برجام است، هشدار داد: «اگر این قانون اجرایی شود، ما درخواست برگزاری کمیسیون مشترک را خواهیم کرد، زیرا قانون مذکور، بر خلاف توافق اتمی است».

با این حال، به نظر می‌رسد که در پی سفر اخیر ظریف به نیویورک برای شرکت در جدیدترین دور جلسات گروه حمایت بین‌المللی از سوریه، مجادله بالقوه میان ایالات متحده و سایر امضاء کنندگان برجام، فروکش کرده است.

در نامه ۱۹ دسامبر جان کری، وزیر خارجه ایالات متحده به جواد ظریف که در اختیار المانیتور قرار گرفت، آمده است: «ابتدا، می‌خواهم به شما تأییدیه دهم که ما به رفع تحریم‌ها بر طبق برجام کاملآً متعهدیم. ما به اجرای کامل تعهدات‌مان طبق توافقات پایبند می‌مانیم. تیم ما سخت کار می‌کند تا آمادگی‌های لازم را ایجاد کند و به محض رسیدن به روز اجرا، ما تحریم‌های مربوطه را برخواهیم داشت».

کری در نامه‌اش راه‌های حل دشواری‌های ایجاد‌شده توسط لایحه اچ.آر.۱۵۸ را که اندکی قبل در ماه جاری مطرح و در ۱۸ دسامبر تصویب آن نهایی شد، این گونه ترسیم کرد: «من همچنین اطمینان دارم که تغییرات جدید برای کسب روادید که در کنگره تصویب شده است و دولت اختیار توقف اجرای آن را دارد، به هیچ وجه مانع ما بر سر اجرای تعهدات‌مان بر پایه برجام نیست و ما این تغییرات را به گونه‌ای اجرا می‌کنیم که هیچ مانعی برای منافع اقتصادی مشروع ایران ایجاد نکند». کری پس از اشاره به ابزارهای کاخ سفید برای تعلیق قانون، گفت: «ما بالقوه راه‌های گوناگونی را در اختیار داریم، [این ابزارها] شامل صدور ویزاهای تجاری ۱۰ ساله با قابلیت ورود و خروج چندین‌باره» و همچنین «برنامه‌هایی برای تسریع در صدور ویزاهای تجاری» هستند.

منابع ایرانی به المانیتور گفتند که تماس میان تهران و واشینگتن درباره تغییرات در برنامه لغو نیاز به روادید از ۱۰ روز پیشتر آغاز شده بود و دست‌کم سه نامه در این باره میان مقام‌ها رد و بدل شده است.

تلاش برای جلوگیری از ضربه‌زدن اچ.آر.۱۵۸ به اجرای برجام، باعث همکاری تنگاتنگ میان وزارت خارجه و وزارت خزانه‌داری شده بود. آدام ژوبین، مقام برجسته [وزارت خزانه‌داری] در زمینه تحریم‌ها، روز ۱۷ دسامبر آشکارا تجارت با ایران را ترغیب کرده و گفته بود که در محدوده برجام، «ایالات متحده مانع تجارت نخواهد بود». زمان و ماهیت اظهارات ژوبین قبل توجه است، زیرا وزارت خزانه‌داری تا کنون نسبت به تجارت با ایران، دست‌کم تا زمان اجرایی‌شدن برجام، نظر مثبت نشان نمی‌داد.

تریتا پارسی، رئیس شورای ملی ایرانیان آمریکا، که مصرانه علیه اچ.آر.۱۵۸ فعالیت می‌کرد، به المانیتور گفت: «نامه نشان می‌دهد که با توجه به مباحث مربوط به نقض برجام توسط قانون جدید لغو ویزا، دولت ایالات متحده اعتراض‌های اتحادیه اروپا و ایران را جدی گرفته است. تدابیری که کری به آن‌ها اشاره کرده، در جهت تلاش برای تخفیف آن است». با این حال، پارسی که سازمان متبوعش اچ.آر.۱۵۸ را دارای اثر منفی بر جامعه ایرانیان آمریکا می‌داند و به آن انتقاد دارد، افزود: «مشخص نیست که چگونه این تدابیر می‌خواهند وجوه تبعیض‌آمیز قانون کنونی را بر آنان که تابعیت دوگانه دارند، التیام بخشند. این مسئله یک نگرانی عمده است. این مورد صریحاً نشان می‌دهد که روند برداشتن تحریم‌ها می‌تواند برای آمریکا بسیار چالش‌برانگیز باشد، چرا که کنگره و بخش‌هایی از دولت ایالات متحده به دنبال تحلیل‌بردن برجام هستند».

در واقع، هم‌زمان با آن‌که کری به مسیر دستیابی به یک راه‌حل برد-برد با ایران برای ایجاد تغییر در قانون لغو ویزا اشاره می‌کند، مشخص نیست که اثر قانون جدید بر ایرانیان دو تابعیتی چه می‌شود؟ از آن‌جا که برنامه لغو ویزا، بر مبنای عمل متقابل است، محدودیت‌های جدید و ممانعت از ورود شهروندان ایرانی‌تبارِ کشورهای طرف قرارداد لغو ویزا به خاک آمریکا می‌تواند باعث جلوگیری از ورود آزادانه آمریکاییان ایرانی‌تبار به کشورهای مذکور، از جمله ژاپن و اغلب کشورهای اروپایی نیز بشود. معلوم نیست اختیاراتی که قانون جدید به کاخ سفید می‌دهد، مورد استفاده قرار بگیرند و حتی در صورت استفاده، روشن نیست که آیا این امر باعث جلوگیری ایرانیان دو تابعیتی از تبدیل‌شدن به شهروندان درجه دو، خواهد شد یا خیر.

چگونگی رویارویی با تبعیض علیه ایرانیانِ دو تابعیتی، چالشی است که بخشی از آن با قوانین ایران مرتبط است. از آن‌جا که ایران عضوی از برنامه لغو ویزا نیست و تابعیت دوگانه را نیز به رسمیت نمی‌شناسد، از اساس نمی‌تواند نسبت به کنار گذاشتن ایرانیان دوتابعیتی از برنامه لغو ویزا اعتراض کند. بنابراین، مشخص نیست که آیا اصلاً ایران می‌تواند و تمایل سیاسی دارد تا از حقوق جامعه مهاجر خود دفاع کند؟

در مجموع، با وجود این که به نظر می‌رسد دیپلماسی فعال باعث دفع طوفانی شد که می‌توانست ایالات متحده را رویاروی ایران و سایر امضاکنندگان برجام قرار دهد، معلوم نیست ایرانیان دو تابعیتی و گردشگران خارجی بازدیدکننده از ایران، در کجای این بحث قرار دارند.