رفتن به محتوای اصلی

آیا ترکیه و عربستان در حال متحد شدن علیه ایران هستند؟

ترس تحلیلگران این است که رئیس جمهور ترکیه، رجب طیب اردوغان، به اتحاد ضد ایرانی که توسط عربستان سعودی در حال شکل گیری است کشانده شود.
Saudi Arabia's Foreign Minister Prince Saud al-Faisal (L) meets with Turkey's Prime Minister Recep Tayyip Erdogan in Ankara March 17, 2011. REUTERS/Umit Bektas (TURKEY - Tags: POLITICS ROYALS) - RTR2K0M9

رابطه ترکیه و عربستان تا این لحظه توام با احترام بوده و در مورد آن چندان بحث و جدلی صورت نمی گرفته است. اگر چه دیدگاه دو کشور در مورد مسائل منطقه همیشه با یکدیگر در انطباق نبوده با این حال آنکارا و ریاض سعی کرده اند که روابط دو جانبه خود را از نزاع های منطقه ای دور نگهدارند. ترک ها عموما عربستان سعودی را با موضوع حج و قیمت نفت می شناسند. ترک ها از موضوع رقابت بین ایران و عربستان برای برتری یافتن در منطقه آگاهند و سعی دارند که روابط خوب خود را با هر دو کشور حفط کنند. اما در سوریه بود که ناگهان منافع عربستان و ترکیه با یکدیگر تصادم پیدا کرد. با آنکه هر دو کشور در این مورد که بشار اسد باید برود با یکدیگر توافق نظر دارند اما محور ترکیه-قطر با عربستان، در سوریه، در رقابت است. برخی معتقدند که عدم موفقیت اپوزیسیون سوری ناشی از همین رقابت بوده است. رقابتی مشابه نیز اینک بین دو کشور در مورد مصر در گرفته است چرا که حزب عدالت و توسعه از اخوان المسلمین حمایت می کند. در لیبی نیز حزب مزبور از حکومت تریپولی حمایت می کند در حالی که عربستان مدافع حکومتی است که در توبروک قدرت را به دست دارد. اگر چه عربستان سعودی حامی اصلی رئیس جمهور مصر عبدالفتاح السیسی است که حکومت اخوان المسلمین را واژگون کرد و در لیبی نیز از حکومت توبروک حمایت می کند با این حال ترکیه علنا علیه عربستان موضع نگرفته در حالی که به کشور های دیگر که همسو با آن نیستند می تازد. اینک اردوغان در صدد است که بُعدی جدید و جنجال برانگیزی را وارد روابط ترکیه با عربستان کند.

اردوغان در بازدید اخیر خود از عربستان (از ۲۸ فوریه تا دوم مارس) با ملک سلمان پادشاه عربستان دیدار کرد. در این ملاقات دو طرف توافق کردند که حمایت خود را از اپوزیسیون سوری برای رسیدن به اهداف خود افزایش دهند. بنا به گفته روزنامه نگارانی که همراه اردوغان بودند ملک سلمان قول داده که ترکیه را در مورد ایجاد یک منطقه پرواز ممنوع در سوریه حمایت کند.

هر دو رهبر علاوه بر بحث پیرامون سوریه، ایران، یمن، فلسطین و مصر با یکدیگر به نوعی تفاهم رسیدند که حکایت از آن دارد که ترکیه در حال کشیده شدن به بازی خطرناکی در مورد ایران است.

روزنامه "ینی سفاک" طرفدار دولت در مورد تفاهم عربستان و ترکیه می نویسد: "رویکرد فرقه گرایانه ایران در منطقه در دستور کار مذاکرات رهبران دو کشور بود. هر دو رهبر از موضع توسعه طلبانه و فرقه گرایانه ایران ناراحت بودند. ایران در حال صرف هزینه گزاف و ریختن خون مسلمانان و بی ثبات کردن کشور های مسلمان است."

به این ترتیب عربستان سعودی که از نفوذ رو به افزایش ایران در عراق، سوریه، لبنان و یمن در عذاب است اینک ترکیه را نیز به سمت خود می کشد. به نظر می رسد که اتحاد جدید ترکیه و سعودی ها تلاشی است توسط سنی ها برای ایجاد یک بلوک علیه دنیای تشیع. ترکیه که تا به قدرت رسیدن حزب اعتدال و توسعه توانسته بود از درگیری های فرقه ای خود را دور نگهدارد اینک در حال تبدیل شدن به بخشی از یک قطب بندی فرقه ای برای بلوکه کردن ایران است.

ملک سلمان که بلافاصله پس از به قدرت رسیدن با بحران در یمن روبرو شد اینک تلاش دارد تا با جذب مصر و ترکیه موازنه قدرت را در منطقه به نفع خود تغییر دهد. موفقیت سلمان در این امر بستگی به این دارد که وی بتواند به دشمنی میان السیسی و اردوغان پایان دهد. یک روز پیش از ملاقات با اردوغان، سلمان با السیسی دیدار و مذاکره کرد. هدف وی همراه کردن السیسی با طرح دوستی سعودی-ترکیه بود. قبل از مسافرت به ریاض، اردوغان در پاسخ به این سئوال که آیا وی با السیسی نیز ملاقاتی خواهد داشت گفت: "دارید شوخی می کنید. برای وقوع چنین امری باید گام های مثبت و جدی برداشته شود."

در بازگشت به آنکارا خبرنگاران نظر وی را در مورد تاثیر حساسیت های ترکیه نسبت به مصر در روابط بین عربستان و ترکیه خواستار شدند. اردوغان در پاسخ گفت: "شاید اختلاف نظر هائی در این زمینه وجود داشته باشد ولی این اختلافات در حدی نیست که به روابط دو جانبه عربستان و ترکیه لطمه وارد کند. هدف ما این است که روابط ترکیه و عربستان را به لنگرگاهی جهت تامین منافع کشور های خاورمیانه و دنیای اسلام بدل کنیم. بطور مثال به من گفته شد که آنها (سعودی ها) در مورد منطقه پرواز ممنوع و ایجاد یک منطقه حائل در سوریه و هم چنین در مورد برنامه "تجهیز و آموزش" (مخالفین سوری) با ما همداستانند. ما باید با مسئله مصر بطور جداگانه برخورد کنیم چرا که این موضوع نباید بر روابط ما با عربستان سایه بیندازد."

از وی سئوال شد که آیا سعودی ها پیشنهادی برای آشتی با مصر داده اند. اردوغان گفت: "البته، آن ها می خواهند ما در بالاترین سطوح با مصر آشتی کنیم اما اصراری بر این امر ندارند."

نمی توان به آسانی حدس زد که چه چیزی اردوغان را برای عادی سازی روابط با مصر راضی خواهد کرد اما ممکن است که یک حکومت جدید در مصر در پی انتخابات پیش رو زمینه را برای آشتی فراهم آورد.

دغدغه واقعی ملک سلمان این است که یک بلوک سنی برای محدود کردن نفوذ ایران در منطقه ایجاد کند. اردوغان که در سال های اخیر برای رسیدن به همین هدف در امور عراق مداخله کرده است اینک در تلاش است که به انزوای دیپلماتیک خود پایان داده و از سلمان بخواهد که ترکیه را نیز بخشی از این طرح عربستان سعودی به حساب آورد.

با این همه توافق به عمل آمده در مورد سوریه امیدوار کننده نیست. این غیر ممکن است که ترکیه و عربستان سعودی – با توجه به هدفشان که پیروزی اپوزیسیون سوری در برابر اسد است – بتوانند هدف اعلام شده واشنگتن مبنی بر "اولویت داشتن مبارزه با داعش و نه بشار اسد" را تغییر دهند. منطقه پرواز ممنوع نیز طرحی است که هیچکس جز اردوغان از آن صحبت نمی کند. در حالی که تهدید گروه دولت اسلامی برای همه روز به روز جدیتر می شود چندان واقعی به نظر نمی رسد که ترکیه بتواند حتی یکی از متحدانش در ناتو را نسبت به طرح های خود در سوریه متقاعد کند چه رسد به شورای امنیت سازمان ملل.

خشم اردوغان نسبت به ایران درست به همین دلیل است چرا که او ایران را مسئول شکست جاه طلبی های منطقه ای ترکیه می داند. اما در اینجا یک اشتباه محاسبه جدی نیز وجود دارد. علیرغم رقابت منطقه ای ترکیه هرگز از داشتن روابط پایدار با ایران دور نشده است. دو کشور از سال ۱۶۳۹ میلادی در هیچ رویاروئی مرزی با یکدیگر درگیر نشده اند و هر دو کشور به اهمیت مدارا با یکدیگر و داشتن درک متقابل واقفند. با این حال با ورود ترکیه به این قطب بندی جدید به عنوان شریک طرح عربستان درست بر عکس تصور، اختلافات فرقه ای و مذهبی را دامن خواهد زد و بر رابطه با ثبات با ایران تاثیر منفی خواهد گذاشت.

نویسنده کهنه کار، مراد یتکین با درک این مطلب که آمریکا و اسرائیل از این حرکت منتفع خواهند شد در هشداری به موقع نوشت: "خاندان سعودی احساس می کند که به محاصره در آمده است. به همین دلیل سعودی ها قصد دارند که یک بلوک سنی در برابر ایران تشکیل دهند. طبیعی است که اسرائیل بسیار از این ایده مسرور خواهد شد و آمریکا هم ممکن است احساس کند که توانسته یک عنصر فشار جدید علیه ایران در قضیه مذاکرات هسته ای ایجاد کند."

وی می افزاید: "سعودی ها از نفوذ ایران بر شیعیان و دیگر مسلمانان غیر سنی به خوبی آگاهند. هدف آنان کشاندن مصر و ترکیه به اتحادی است که می خواهند علیه ایران شکل دهند. بله، درست است. آنها می خواهد از جمعیت عظیم سنی در تریکه، یک عضو شورای اروپا و پیمان ناتو و کاندیدای عضویت در اتحادیه اروپا بهره برداری کنند. حتی اگر مصر و ترکیه هم بر اثر یک معجزه با یکدیگر آشتی کنند ترکیه باید از این جبهه ضد ایرانی و ضد شیعی خود را کنار بکشد ... تشدید تنش های فرقه ای در منطقه هیچ سودی نه برای ترکیه و نه هیچ کشور دیگری خواهد داشت. نتیجه این امر مرگ و خشونت بیشتر است. در حالی که تبعات سیاست های ترکیه در مورد سوریه در برابر دید همگان قرار دارد نیازی نیست که وارد یک قطب بندی جدید و جدی و رویاروئی بیشتر شویم." 

مختصر اینکه، اصرار بر سیاست ورشکسته در سوریه که مسائل عمده ای را ایجاد کرده است و وارد شدن به یک اتحاد فرقه ای که یک رویاروئی پیچیده با ایران را دامن خواهد زد یک خطای محاسبه عظیم است که ترکیه را از مسیری که تاکنون می پیموده و مایه غرور کشور بوده است منحرف خواهد کرد. 

More from Fehim Tastekin

Recommended Articles