رفتن به محتوای اصلی

اختلاف در ائتلاف سعودی‌ها علیه ایران

کمتر دو هفته پس از دیدار ترامپ از عربستان، «ناتوی عربی» نشانه‌های اختلاف و انشقاق را نشان داد. برخی کشورهای عربی و مسلمان از تنش‌های فرقه‌ای در منطقه واهمه دارند و همچنین واشینگتن را قابل اتکا نمی‌دانند.
U.S. President Donald Trump (4-L) speaks with Oman's Deputy Prime Minister Fahd bin Mahmoud Al-Said (3-L) during a family photo with Gulf Cooperation Council leaders at their summit in Riyadh, Saudi Arabia May 21, 2017. REUTERS/Jonathan Ernst - RTX36TI7

تنها دو هفته پس از آن‌که ائتلاف کشورهای مسلمان سنی به رهبری عربستان، در جریان سفر دونالد ترامپ به ریاض اجلاس خود را برگزار کرد، نشانه‌های انشقاق در آن نمایان شد. نارضایتی در میان کشورهای عضو اجلاس از رویکرد خصمانه علیه ایران، دیده می‌شود و برخی نگران شعله‌ور کردن بیشتر آتش جنگ فرقه‌ای میان سنی و شیعه از سوی عربستان هستند. دردسرهای دیپلماتیک ترامپ نیز این تردید را فزونی می‌بخشد که آیا واشینگتن قابل اتکا است یا خیر.

نخستین اختلاف در میان شورای همکاری خلیج پدیدار شد که بر نشست خصوصی آن‌ها با رئیس جمهوری آمریکا نیز سایه افکند. ظاهراً امیر قطر پس از اجلاس، به مخاطبان در کشور خود گفت که سعودی‌ها بیش از حد به یک رئیس جمهوری اتکا می‌کنند که در کشور خودش مشکلات عمیق سیاسی دارد. او همچنین از لحن خصمانه و زهرآگین اجلاس علیه ایران انتقاد کرد.

امیر شیخ تميم بن حمد آل ثانی به طور علنی گفت که کشورهای خلیج باید به جای منزوی‌کردن تهران، با آن همکاری کنند. وی با حسن روحانی تماس تلفنی گرفت تا بابت انتخاب مجدد، به او تبریک بگوید. در واکنش به او، سعودی‌ها و اماراتی‌ها نیز شبکهٔ الجزیرهٔ قطر را مسدود کردند. قطری‌ها گفتند که اظهارات امیر از سوی منابع ناشناس دستکاری و باعث سوءتعبیر شده؛ اما برای این ادعا شواهدی ارائه نکرده‌اند.

سعودی‌ها سطح منازعه را با قطر بالا بردند و رسانه‌های این کشور روز ۲۸ مه از یک نامهٔ سرگشاده از جانب خاندان آل شیخ، بازماندگان محمد ابن عبدالوهاب، خبر دادند. آن نامه از جانب تمامی ۲۰۰ مرد عضو خاندان بازمانده از بنیان‌گذار وهابی‌گری در عربستان امضا شده بود. آل شیخ شرکای حیاتی آل سعود در حکومت عربستان هستند و به آن‌ها مشروعیت مذهبی می‌دهند. همچنین وزیر امور اسلامی و مفتی اعظم عربستان نامه را امضا کرده‌اند.

نامهٔ مذکور، امیر یکی از کشورهای خلیج را که اسمی از آن برده نشده، متهم می‌کند که به دروغ مدعی است که نسب از وهاب دارد. این ادعا نه تنها دروغ خوانده شده، بلکه از آن به عنوان راهی برای معرفی نادرست اسلام نام برده شده است. نامه می‌خواهد که آن امیر بدکردار، نامِ بزرگ‌ترین مسجد در کشورش را که در حال حاضر شیخ محمد بن عبدالوهاب است، تغییر دهد. (بزرگ‌ترین مسجد در دوحه، تنها مسجدی خارج از عربستان است که به نام عبدالوهاب اسم‌گذاری شده است)

نامه که از قلب تشکیلات مذهبی عربستان سعودی آمده است، تهدیدی برای مشروعیت خاندان حاکم قطر است. تا به حال در چارچوب شورای همکاری خلیج، یک کشور مشروعیت خاندان حاکم کشور دیگر را زیر سئوال نبرده بود. این رویداد را همچنین می‌توان منازعه‌ای درون وهابی‌گری دانست.

رسانه‌های سعودی، وزیر خارجهٔ قطر را متهم کردند که به صورت محرمانه با قاسم سلیمانی، فرمانده سپاه قدس ایران، در عراق ملاقات داشته تا علیه منافع سعودی‌ها و آمریکایی‌ها با او همکاری کند. هیچ تأیید مستقلی برای این خبر وجود ندارد.

منازعه با قطر که پیشتر هم وجود داشته، اکنون به طور برجسته‌ای قابل مشاهده است. این، تکرار عملکرد قطری‌های «متکبر» برای به چالش کشیدن برادر بزرگ‌تر محسوب می شود.

عمان نیز به طور بی‌سر و صدا تری فاصلهٔ خود را از بلوک سعودی حفظ می‌کند. سلطان قابوس به اجلاس ریاض نرفت و نمابنده‌اش نیز مانند سایر نمایندگان کشورهای خلیج، دیدار کوتاه دوجانبه‌ای با ترامپ نداشت. عمان خود را از جنگ یمن دور نگه داشته و پیوندهایش را با ایران حفظ کرده است.

هم قطر و هم عمان پیوندهای اقتصادی با ایران دارند که اقدامات‌شان را در قبال تهران، مقید به چارچوب‌هایی می‌کند. غیر از آن، امیر قطر و سلطان عمان بسیار نگران تنش فرقه‌ای رو به رشد در دنیای اسلام هستند.

چنین موردی در پاکستان نیز که مرز طولانی با ایران و اقلیت بزرگی از شیعیان دارد، مسئله‌ساز شده است. ملک سلمان از نواز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، بابت عدم تنظیم یک ملاقات دوجانبه با ترامپ برای او و همچنین عدم ارائهٔ فرصت سخنرانی به شریف و سایر رهبران مسلمان برای سخنرانی آنان پس از اظهارات ترامپ دربارهٔ اسلام، پوزش خواست.

روابط سعودی با پاکستان از زمان آغاز جنگ یمن مکدر شده است زیرا پاکستان از خواست عربستان برای پیوستن به ائتلاف سعودی در آن کشور، سر باز زده است. پارلمان پاکستان یک‌صدا به دور ماندن از جنگ رأی داد. پاکستان بزرگ‌ترین نیروی نظامی در جهان اسلام را دارد و تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای است.

رسانه‌های پاکستان اکنون عربستان را متهم می‌کنند که اجلاس ریاض را برای دامن زدن به تنش‌های فرقه‌ای برگزار کرده است. یک کارشناس در این رسانه‌ها، ائتلاف عربستان را خطرناک دانست و دیگری «جار و جنجال» ترامپ را به باد انتقاد گرفت. اجلاس ریاض در بزرگ‌ترین روزنامهٔ پاکستان، یک «تئاتر مضحک» خوانده شد. درخواست‌ها از ژنرال راحیل شریف، فرمانده پاکستانی ائتلاف نظامی اسلامی، معروف به ناتوی عربی، افزایش می‌یابد تا استعفا دهد و به خانه بازگردد.

گشاده‌دستی سعودی‌ها باعث می‌شود که ائتلاف سنی کاملاً از هم نپاشد. کشورهای محوری این ائتلاف در تنفر از ایران با ریاض شریک هستند و آماده‌اند تا به میل ریاض رفتار کنند. اما بسیاری از کشورهای دیگر مصمم هستند تا از درگیر شدن در اختلاف‌های فرقه‌ای پرهیز کنند. آنان ریاض و تهران را برای دامن زدن به این اختلاف‌ها ملامت می‌کنند. برای تمامی آن‌ها، منافع ملی بر وحدت اسلامی یا سنی، رجحان دارد.

More from Bruce Riedel

Recommended Articles