رفتن به محتوای اصلی

آیا ایران به‌راستی برای سرمایه‌گذاری خارجی آماده است؟

علیرغم ابراز تمایل حسن روحانی برای جذب سرمایه خارجی جهت نجات اقتصاد ایران در شرایطی که قیمت نفت خام به‌شدت افت کرده است، ایران احتمالاً مؤلفه‌های لازم برای ورودی این سرمایه را ندارد.
RTR2GZX3.jpg

تهران، ایران - از زمان جهش قیمت نفت در دهه ۱۹۷۰ میلادی، دولت‌های متوالی در ایران، میلیاردها دلار از پول نفت را برای کالاهای مصرفی و لاپوشانی مشکلات ساختاری اقتصاد هزینه کرده‌اند. این نظر را داوود سوری، اقتصاددان مقیم تهران، در مقاله‌ای در هفته‌نامه تجارت فردا مطرح کرده است. با این حال، کاهش اخیر بهای نفت به کمترین میزان خود در ۱۰ سال گذشته، مقام‌های ایرانی را بر آن داشته تا از سیاست‌های پیشین اقتصادی خود دست بکشند. در واقع، جمهوری اسلامی اکنون تلاش می‌کند تا از اقتصاد وابسته به نفت دوری گزیند و به مالیات،‌ کشاورزی، تولیدات صنعتی، گردشگری و منابع دیگر درآمد، تکیه کند. جهت مهیاکردن زیرساخت‌های لازم برای این کار، دولت روی سرمایه‌گذاری‌های داخلی و خارجی حساب می‌کند.

پیش از تسهیل تحریم‌ها که در روز ‍۱۶ ژانویه با اجرایی شدن برجام صورت گرفت، سرمایه‌گذاران چندملیتی از معامله با ایران منع شده بودند. اکنون که تحریم‌های مربوطه برداشته شده‌اند، دولت ایران امیدوار است که رویکرد جدیدش به سرمایه‌گذاری خارجی بتواند کمبود سرمایه در اقتصاد را جبران و به جهش رشد اقتصادی کمک کند.

ابوالفضل خاورینژاد، مدیر پیشین اداره حساب‌های اقتصادی بانک مرکزی ایران، با ذکر این که نفت دیگر محرک رشد نیست، در مصاحبه‌ای که اوایل ماه جاری با هفته‌نامه تجارت فردا انجام داد، هشدار داد که جایگزین‌کردن درآمدهای نفتی با سرمایه‌گذاری محتمل خارجی در دوران پساتحریم دشوار خواهد بود. او می‌گوید که سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی -که حسن روحانی آن را راه‌حل اصلی مشکل کمبود سرمایه می‌داند- هرگز در چهار دهه گذشته به طور جدی منجی اقتصاد ایران نبود. با این حال، اقداماتی برای جذب آن صورت پذیرفته است. 

اقتصاددانان مطرح دیگر بر این باورند که علیرغم تسهیل تحریم‌ها، اقتصاد ایران هنوز برای پذیرایی از سرمایه‌گذاران خارجی در سطح کلان آمادگی ندارد. مسعود نیلی، یکی از مشاوران ارشد اقتصاد رئیس جمهوری، گفته است که تحریم‌ها تنها یکی از چهار مانع بر سر راه رشد اقتصادی بودند. نیلی روز ۲۵ ژانویه در مصاحبه با دنیای اقتصاد سه چالش دیگر بر سر راه سیاست‌گذاران اقتصادی را چنین برشمرد: [نخست]، ناکارآمدی سیاست‌گذاری بلندمدت و عدم وجود نهادهایی که بتوانند رشد تولید ناخالص داخلی را تضمین کنند، [دوم]، سیاست‌های غلط در زمانی که نفت در اوج قیمت خود قرار داشت و حدود ۱۴۰ دلار در هر بشکه به فروش می‌رسید و [سوم] پیامدهای مترتب بر کاهش بی‌سابقه قیمت جهانی نفت. دولت اکنون برای سیاست‌های غیرعقلایی و تأخیر در اصلاحات اقتصادی سرزنش می‌شود. در واقع، کارشناسان می‌گویند که ایران احتمالاً چندین سال -و نه چند ماه- زمان نیاز دارد تا به مشکلات ساختاری اقتصاد رسیدگی کند. به گفته خاوری‌نژاد، این اصلاحات زمان‌بر هستند و ممکن است تا انتهای برنامه ششم توسعه که در مارس ۲۰۲۱ به پایان می‌رسد، طول بکشند.

برخی تحلیل‌گران بر این باورند که در میان عوامل دیگر، مداخله عمیق دولت در مسائل اقتصادی، سرمایه‌گذاران خارجی را خواهد ترساند و آن‌ها قدرت رقابت خود را در خطر می‌بینند. علی ابراهیمنژاد، دانشجوی دکترای مالی دانشگاه بوستون، در اوایل این ماه به تجارت فردا گفته بود که سرمایه‌گذاران خارجی نمی‌خواهند ریسک‌های غیرمربوط به صنعت خود را تقبل کنند. او گفت: «مثلاً ریسک نقدشوندگی، ریسک سیاسی، ریسک سیاست‌گذاری اقتصادی مثل نوسان نرخ ارز یا بهره یا تعرفه‌های صنایع گوناگون رغبت ورود سرمایه‌گذاران خارجی را کاهش می‌دهد».

خاوری‌نژاد نیز بر همین امر تأکید کرده است. او می‌گوید که شرایط هیچ‌گاه، نه پیش و نه پس از زمان تحریم‌ها، برای سرمایه خارجی مهیا نبود است. به گفته او «تحریم‌ها تنها مانع عدم جذب سرمایه‌گذاری نبوده است، بلکه سرمایه‌گذار در اقتصاد ایران با مشکلات دیگری مواجه است. سرمایه‌گذار می‌خواهد بداند در چه فضایی باید فعالیت کند؛ در یک فضای انحصاری یا رقابتی؟ مالیات و نرخ ارز چقدر است؟ روابط بین‌نهادی، فضای کسب‌وکار و قانون کار چگونه است؟ آیا قانون اجازه اخراج کارگران را به کارفرما می‌دهد یا خیر؟ سرمایه‌گذار به همه این عوامل نگاه می‌کند چون همه این عوامل بر میزان سودآوری تاثیر می‌گذارد».

ایران در جدیدترین فهرست شاخص رقابتپذیری جهانی مجمع جهانی اقتصاد، رتبه ۷۴ را در میان ۱۴۴ کشور جهان دارد. رتبه رقابت‌پذیری این کشور میان سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۶، میانگینی معادل ۷۲.۶۷ [در میان ۱۴۴ کشور] داشته، بیشترین آن ۸۳ در سال ۲۰۱۵ و کمترین آن ۶۲ در سال ۲۰۱۲ بوده است. در عین حال، دادههای بانک جهانی نشان می‌دهند که سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی مسئول تنها نیم درصد از ۴۲۵ میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی در سال ۲۰۱۴ بود. همین رقم در سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۳ به ترتیب ۰.۷ درصد، ۰.۸ درصد و ۰.۶ درصد بودند. در سال ۲۰۰۳ و زمانی که هیچ تحریم اتمی علیه ایران در کار نبود، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی به عنوان بخشی از تولید ناخالص داخلی به ۱.۹ درصد رسید که بالاترین رقم از سال ۱۹۸۱ بود. اگر -آن‌چنان که دولت روحانی پیش‌بینی کرده- ایران بخواهد که ۵۰ میلیارد دلار در سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در سال را طی پنج‌سال آتی جذب کند، نسبت سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی به تولید ناخالص داخلی باید به رقم ۱۱.۷ درصد افزایش یابد. این هدف بلندپروازانه به دلایلی چون ریسک‌های غیرتجاری و سیطره دولت در بازارهای مالی و فیزیکی،در کوتاه‌مدت به نظر دست‌نیافتنی می‌رسد. بنابراین، اولویت فوری و مطلق دولت این است که از دخالت در امور تجاری دست بکشد.

Join hundreds of Middle East professionals with Al-Monitor PRO.

Business and policy professionals use PRO to monitor the regional economy and improve their reports, memos and presentations. Try it for free and cancel anytime.

Free

The Middle East's Best Newsletters

Join over 50,000 readers who access our journalists dedicated newsletters, covering the top political, security, business and tech issues across the region each week.
Delivered straight to your inbox.

Free

What's included:
Our Expertise

Free newsletters available:

  • The Takeaway & Week in Review
  • Middle East Minute (AM)
  • Daily Briefing (PM)
  • Business & Tech Briefing
  • Security Briefing
  • Gulf Briefing
  • Israel Briefing
  • Palestine Briefing
  • Turkey Briefing
  • Iraq Briefing
Expert

Premium Membership

Join the Middle East's most notable experts for premium memos, trend reports, live video Q&A, and intimate in-person events, each detailing exclusive insights on business and geopolitical trends shaping the region.

$25.00 / month
billed annually

Become Member Start with 1-week free trial

We also offer team plans. Please send an email to pro.support@al-monitor.com and we'll onboard your team.

What's included:
Our Expertise AI-driven

Memos - premium analytical writing: actionable insights on markets and geopolitics.

Live Video Q&A - Hear from our top journalists and regional experts.

Special Events - Intimate in-person events with business & political VIPs.

Trend Reports - Deep dive analysis on market updates.

All premium Industry Newsletters - Monitor the Middle East's most important industries. Prioritize your target industries for weekly review:

  • Capital Markets & Private Equity
  • Venture Capital & Startups
  • Green Energy
  • Supply Chain
  • Sustainable Development
  • Leading Edge Technology
  • Oil & Gas
  • Real Estate & Construction
  • Banking

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial