Ana içeriğe atla

Rusya’dan dolara karşı bölgesel ödeme sistemi projesi

Milli paraların kullanımı için İran’la yakın geçmişte görüşmeler yapan Rusya’nın, bölgesel bir ödeme sistemi kurmaya yöneldiği bildiriliyor. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.
A board with the currency exchange rates of the U.S. dollar and the Euro against the Russian rouble is on display outside a bank branch in Moscow, Russia April 10, 2018. REUTERS/Sergei Karpukhin - UP1EE4A0ZLRKM

Rusya’nın bölgesel çapta entegre bir ödeme ağı kurmaya hazırlandığı söyleniyor. İran doğal olarak bu girişimde yer almak istiyor. Peki, bu sistem nasıl bir şey olacak? İran’ı ve bölgeyi nasıl etkileyecek? Diğer ülkelerin, özellikle ABD’nin tepkisi ne olacak?

Rusya’nın böyle bir çalışma yürüttüğünü kamuoyuna ilk duyuran isim, İran Merkez Bankası’na bağlı Bilişim Hizmetleri Kurumu CEO’su Ebutalip Necefi oldu. Bilişim Hizmetleri Kurumu İran’da kapsamlı bir banka otomasyon sistemi ve çeşitli ödeme ağları oluşturup işletmek üzere 1993’te kurulmuştu. Necefi konu hakkında fazla detay vermedi. Rus medyasına yansıyan bilgiler de kısıtlı. Ancak geçmişte her iki ülkenin ABD Doları’ndan uzaklaşma ve milli paralarla iş yapma gereğinden bahsettiği biliniyor. Türkiye gibi başka bazı ülkeler de bu girişimde potansiyel partner olarak anılıyor.

İran Merkez Bankası’ndan konuya vâkıf bir yetkiliye göre Rusya’nın ödeme ağına katılmak, fiziki olarak para kullanma ihtiyacını büyük ölçüde kaldıracak ve bunun da İran’a büyük faydası olacak.

Kimliğinin açıklanmaması kaydıyla Al-Monitor’a konuşan yetkili “(Ticari) anlaşmalarımızı yerine getirirken şu an hâlâ kâğıt paraya fazlasıyla bağımlıyız. Yaptırımlar da bu durumu hiç kolaylaştırmayacak.”

Yetkiliye göre ödeme sistemi, İran’ın diğer üye ülkelerle ticaretini önemli ölçüde artırmasına zemin sağlayabilir.

Ödeme sisteminin detayları hakkında Merkez Bankası’ndaki yetkili de Necefi’nin makamı da bilgi vermek istemedi. Ancak sistemin Bağımsız Devletler Topluluğu’na (BDT) üye 10 eski Sovyet cumhuriyetini kapsayacağı akla yatkın görünüyor.

İran Ticaret Teşvik Teşkilatı tarafından yayımlanan resmi gümrük verileri, İran’ın BDT üyeleriyle olan petrol dışı ticaretinin İran takvimine göre 20 Mart’ta sona eren yılda 3,94 milyar dolara düştüğünü gösteriyor. Bir önceki yılda bu rakam 4,64 milyar düzeyindeymiş. Rusya’nın bu rakamdaki payı bir önceki yıla göre yüzde 41,14 azalarak 1,03 milyar dolara düşmüş ve Rusya İran’ın ticaret ortakları arasında 18. sırada yer almış.

Bu bağlamda, kurulacağı söylenen bölgesel ödeme ağı, İran için BDT ile ticareti hızlandırmak ve petrol dışı ticareti artırarak uzun vadede petrole bağımlılığı azaltma hedefi açısından tramplen işlevi görebilir. İran’ın BDT ile ticaretinin başka ülkelerin ne kadar gerisinde kaldığı dikkate alındığında bunun önemi daha da artıyor. Örneğin son rakamlara göre İran’ın benzer sayıda üyesi olan Körfez İşbirliği Konseyi ile petrol dışı ticareti 15,46 milyar dolar, Ekonomik İşbirliği Örgütü ile de 14,36 milyar dolar seviyesinde.

Konunun kayda değer başka boyutları da var. Ticaret ve ekonomik bağlar güçlendikçe siyasi ve kültürel ilişkiler de güçleniyor. İran ABD’nin husumeti karşısında yüzünü giderek doğuya çevirirken Rusya hâlihazırda önemli bir müttefik konumunda. Bu bağlamda İran BDT üyeleriyle karşılıklı yarar temelinde daha kalıcı ilişkiler kurabilir ve geliştirmek istediğini söylediği kültürel bağları daha etkili şekilde teşvik edebilir. Doğal olarak tüm bunlar kısa vadede gerçekleşemez. Zira bölgesel ödeme ağı fikri hem çok yeni hem de muhtemelen birçok engelle karşılaşacak.

Necefi’ye göre Rusya bu ağı kurma kararını, “strateji değişikliğine” giderek son aylarda verdi. Eylül 2016’da gündeme gelen ilk fikir, İran ve Rusya’nın banka kartı sistemlerini entegre etmesi ve vatandaşların banka kartlarını karşılıklı olarak iki ülkede de kullanabilmesi yönündeydi. Tarafların mutabakatına göre uygulama ilk başta dar bir kapsamda devreye girecek ve bu arada İran teknik altyapısını geliştirecekti. İran’a bu konuda uluslararası finans sektöründe tanınmış bir elektronik çözüm sağlayıcısı olan Rus BPC firması yardımcı olacaktı. İran Merkez Bankası ilk aşamanın mayıs 2017’ye kadar başarılı bir şekilde hayata geçtiğini ve uygulamanın aynı yılın ağustos ayında tam anlamıyla devrede olacağını söylemişti. Ancak İran’daki tüm finans kuruluşları EMV çip teknolojisini kullanmadığı için İran tarafındaki teknik sorunlar çeşitli gecikmelere neden oldu.

İran Rusya dışında en az yedi ülkeye daha banka kartı sistemlerinin entegrasyonu için öneride bulunmuş durumda. Bunlar Japonya, Çin, Azerbaycan, Irak, Türkiye, Umman ve Özbekistan. Ancak teknik yetersizlikler ve ABD’nin yaptırımları nedeniyle önemli zorlukların çıkması muhtemel.

Merkez Bankası’ndaki kaynak bu konuda şöyle konuştu: “Rusya’nın ödeme ağına katılacağımızı gerçekçi bir şekilde söyleyebilmek için yapmamız gereken çok fazla modernizasyon çalışması var. Bu, Rusya’nın nasıl yol alacağına da bağlı. Yöntemlerden biri, tüm üye ülkeler için tek bir kart çıkartmak ve kartları kullanıcılara verecek belli bankalar belirlemek. Fakat entegre banka kartı geçişlerinden bahsettiğimiz için herkesin kendi kartını tüm üye ülkelerde kullanabilmesi daha muhtemel görünüyor. Bu da gerekli olan iş birliği ve müzakereleri bambaşka bir boyuta taşıyor.”

Kaynağın işaret ettiği bir diğer husus, bankacılıkta sürekli gelişen kurallar, müşterilere ilişkin inceleme ve “müşterini tanı” esaslarının düzgün şekilde uygulanması ve Mali Eylem Görev Gücü’nün (FATF) kara para aklama ve terörün finansmanına karşı belirlediği kurallara uyma zorunluluğu. Tüm bunlar, Rusya için projenin gerçekleştirilmesini zorlaştıran unsurlar. Uluslararası standart ve düzenlemelerin yıllarca gerisinde olan İran için ise zorluk derecesi katbekat fazla.

Bölgesel ödeme ağı finiş çizgisine gelene kadar başka ülkelerden benzer girişimler gelebilir. Zira finans teknolojilerindeki hızlı gelişme ve blockchain temelli çözümler gibi çığır açabilecek uygulamalar, sayısız yeni imkânlar sunuyor. Uzun yıllardır süren siyasi husumetler de projenin sert rakiplerle karşılaşması anlamına gelecek.

Nitekim Merkez Bankası’ndaki kaynak da “Kuşku yok ki ABD bu projeyi çeşitli aşamalarda yaptırım ve söylem yoluyla engellemeye çalışacak.” diyor.

Ancak ödeme ağında ne kadar mesafe alınacağından bağımsız olarak, İran’ın bankacılık sektöründe reforma odaklanması, finansal altyapısını geliştirerek uluslararası kurallara uyumunu artırması ve yaptırımlardan etkilenmeyecek ticari çözümler üretmek için teknik kabiliyetini yükseltmesi kendi yararına olur. Aksi halde, İran aniden küresel finans sistemine dönüş yapsa bile – ki bu oldukça düşük bir olasılık -- mevcut sorunlar büyümeye devam eder.

More from Maziar Motamedi