Ana içeriğe atla

İran üniversiteleri Irak’a girmeye çalışıyor

ABD işgalinin ardından büyük çöküş yaşayan Irak’taki eğitim sektörü boşluğu doldurmak isteyen yabancı aktörleri çekiyor. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.
RTX3COU2.jpg

Irak’ın 2003’te ABD öncülüğünde işgale uğramasının ardından ülkenin eğitim sistemi yerle bir oldu. Okuma yazma bilmeyenlerin oranı artarken üniversiteler de mezhepsel savaşların sahası oldu. Darp, tecavüz ve ölüm tehditleri gibi sistematik şiddet olayları öğrencileri ve öğretim görevlilerini kampüslerden kaçırdı. Devletin yükseköğrenime katkısı gerilerken özel girişimle alternatif okullar kurulmaya başlandı. Bunların pek çoğunda dinsel ve mezhepsel unsurlar mevcut. Boşluğu doldurmak için yabancı aktörler de devreye girmiş durumda.

İşgal öncesi dönemde Baas tarafından yönetilen petrol zengini Irak’ın eğitim göstergeleri orta gelirli diğer ülkelerle aynı düzeyde, hatta bazı açılardan daha hızlı gelişiyordu. Ülkenin ilk üniversitesi olan Bağdat Üniversitesi 1957’de açıldı. 1968’de hükümet eğitimi ücretsiz ve zorunlu kıldı. 1977’de okuma, yazma bilmeyenlerin oranını sıfırlama hedefi kanun konusu oldu. Kalkınma hamlesi sonuç verdi. 1980’e gelindiğinde ilkokul seviyesindeki okullaşma oranı neredeyse yüzde 100’e ulaşmıştı.

Saddam Hüseyin’in 1980’lerde İran’a karşı yürüttüğü sekiz yıllık yıkıcı savaş ve Kuveyt’in işgali nedeniyle Batı’nın 1990’larda uyguladığı yaptırımlar bu kazanımları yavaşlattı.

2000 yılında 15-24 yaş grubundaki gençlerin yüzde 84,8’i okuryazardı ve bu, Mısır’daki oranın biraz üzerindeydi. Kadın-erkek farkı da epey kapanmıştı. Kadınlar arasındaki okuryazar oranı yüzde 80,5’e ulaşmıştı. Mısır bu oranı ancak 2006’da yakalayacaktı. Bu arada kaynak sıkıntısı çeken hükümet eğitime yeterli yatırım yapamadığı için altyapı eskimiş ve çatırdamaya başlamıştı.

2003’te Baas rejiminin devrilmesi ve yerine ABD eliyle yeni bir yönetimin kurulmasıyla eğitim sistemi haşat oldu. Yükseköğrenim alanı, mezhepler arası barışı korumanın inceliklerini anlamayan genç ve tecrübesiz Amerikalı görevlilere emanet edildi. Aynı yıl Baas’ı yasaklayan kanun çıkarıldı ve bu, Baas Partisi’ne üye olan binlerce öğretmen ve akademisyenin işten atılmasıyla sonuçlandı. Kanunun onaylanmasından günler sonra Bağdat Üniversitesi rektörünün öldürülmesi yaşanacakların alameti gibiydi. Takip eden yıllarda Baas’ı yasaklayan kanuna yaslanan rakip milisler ve siyasi gruplar şiddet kullanarak eğitim alanına hâkim oldu.

2014’te İslam Devleti’nin (İD) hızlı ilerleyişiyle işler daha da kötüye gitti. Ülkenin ikinci büyük üniversitesi olan Musul Üniversitesi ve başka bazı devlet üniversitelerini ele geçiren İD militanları, binlerce kitabı yaktı, eğitim programlarını sonlandırdı, üniversite binalarını ateşe verdi.

Kesin rakamlar olmamakla birlikte son 10 yılda yüzlerce akademisyen ve üniversite personelinin öldürüldüğü tahmin ediliyor. Kampüsleri kontrol eden yerel milisler kadın öğrencilerle kadın akademisyenlere başörtüsünü dayattı. Silahlı çeteler kurumlara her türlü diplomayı onaylatırken sistem anlamını büyük ölçüde yitirdi.

Yükseköğrenimde güvenilir istatistikler mevcut değil ama okuryazar oranı Irak’ta yaşanan eğitim faciasına ışık tutuyor. UNESCO verilerine göre 2013 yılında 15-24 yaş grubundaki genç nüfusun yaklaşık 3,2 milyonu okuryazar değildi. Bu, 2000 yılından sonra yaklaşık 2,4 milyon kişilik bir artış anlamına geliyor. 2000’de yüzde 85 oranında okuryazar olan Irak gençliğinin bugün sadece yarısı okuyup yazabiliyor.

Devletin eğitim hizmetleri çökerken özel üniversite sektörü serpildi. Yeni eğitim politikası kapsamında Şii çizgisindeki özel okullarda patlama yaşanıyor. Örneğin Necef’teki Ehl-i Beyt Üniversitesi, Baas rejiminin kısıtladığı İslami ilimleri ve İslam hukukunu öğretiyor. Bu dini üniversiteler sadece İran tarafından değil, pek çok zaman Irak’ta ya da Kuveyt, Lübnan ve İngiltere gibi ülkelerde faal olan uluslararası Şii ağları tarafından finanse ediliyor.

2000’li yılların sonunda mühendislik ve tıp gibi müspet bilimlere odaklanan başka özel üniversiteler de kuruldu. Bunlar, sektörün diğer alanlarına hâkim olan şiddet ve mezhepsel nefretten korunmaya çalışan orta sınıfa hizmet ediyor.

Sektördeki yerli girişimcilere dış güçler de katılmış durumda. Eğitim alanına doğrudan giren ilk yabancı ülke olan ABD 2007’de Irak-Amerikan Üniversitesi’ni kurdu.

Irak-Amerikan Üniversitesi’nde bugün ülkenin dört bir yanından bin 600 öğrenci ticari, sosyal ve müspet bilimlerin çeşitli alanlarında eğitim alıyor. “Bugün öğren, yarın lider ol!” sloganından da anlaşılacağı üzere üniversitenin iddiası, Kahire ve Beyrut’taki Amerikan üniversitelerinin izinden giderek ülkenin müstakbel elitlerini yetiştirmek.

Simgesel bir şekilde Irak-Amerikan Üniversitesi Bağdat’ta değil, Kürdistan bölgesinde güvenli ve nispeten müreffeh bir kent olan Süleymaniye’de kuruldu. Bu açıdan üniversite Washington’la Batı yanlısı Kürt elitlerin menfaatlerini birleştiriyor.

ABD Kürdistan’a odaklanırken İran’ın gözü de uzun zamandır komşusunun üzerinde. Uzun bir gecikmenin ardından İran’ın İslami Azad Üniversitesi tarafından finanse edilen El Mustafa El Emin Üniversitesi’nin temeli 14 Ağustos’ta atıldı. Üniversite üç fakülteden oluşacak. Hukuk, edebiyat ve ilahiyat gibi alanlar dâhil eğitimin İslami ilimlere odaklanması bekleniyor. İlk yılında 450 öğrenci çekmeyi planlayan üniversitenin nihai hedefi bin 350 öğrenci. Tahran Tıbbi Bilimler Üniversitesi ise 27 Temmuz’da Irak’ın ilk yabancı tıp üniversitesini kurmak üzere anlaşma sağladı.

El Mustafa El Emin Üniversitesi hem İslami Azad Üniversitesi için hem de İran’ın bölgesel “yumuşak güç” hedefleri açısından bir zafer sayılır. Komşu ülke olmasına rağmen ve Bağdat yönetimiyle bilim ve akademi alanında 50’yi aşkın mutabakat zaptı imzalamış olmasına rağmen İran üniversitelerinde şu an sadece 3 bin civarında Iraklı öğrenci kayıtlı.

İran’ın akademik alanda nüfuzunu yayma çabaları bugüne kadar büyük ölçüde frenlendi. Ekber Haşimi Rafsancani tarafından kurulan İslami Azad Üniversitesi yurt dışında birkaç şubeye sahip. Bunların ilki 1990’da Rafsancani’nin cumhurbaşkanlığı sırasında Beyrut’ta açıldı, ikincisi de 1995’te Dubai’de faaliyete geçti.

Ancak Rafsancani 1997’de cumhurbaşkanlığını kaybettikten sonra İslami Azad yurt dışında yayılma konusunda zorlanmaya başladı. 2004’te Oxford’da bir merkez kuran üniversite, Kabil’de şube açmak için Afgan hükümetinden ancak 201o’da izin alabildi. Üniversitenin hedefleri arasında Rusya ve Avusturya da var.

İslami Azad’ın birkaç şehirde faal olduğu -Lübnan hariç- yurt dışındaki şubeleri oldukça küçük. Daha da önemlisi bunların hiçbiri, en parlak öğrencileri ve yerel elitleri çekecek kadar prestij kazanamadı. İslami Azad ile Süleymaniye’deki Amerikan Üniversitesi bu açıdan ayrılıyor.

Kimi yorumcular İran’ın Irak’ta varlığını artırma planlarını kaygı verici buluyor, mezhepsel gerilimin alevlenme riskine dikkat çekiyor. İranlılar ise bu çabaların Irak’taki yükseköğrenimin yeniden inşasına katkı olduğunu söylüyor, bilgi ve fikir alışverişine temel oluşturulduğunu savunuyor. Bu tartışmada iki taraf da kısmen haklı.

Ancak Irak’taki eğitim krizi, ne özel girişimcilerin ne de yabancı oyuncuların çözebileceği bir sorun. Irak devleti yerel istihdam piyasalarıyla iç içe olan güvenilir ve kaliteli okullar kuramadığı sürece ülkenin en parlak ve en varlıklı öğrencileri daha iyi bir gelecek umuduyla yurt dışına gitmeye devam edecek.

Join hundreds of Middle East professionals with Al-Monitor PRO.

Business and policy professionals use PRO to monitor the regional economy and improve their reports, memos and presentations. Try it for free and cancel anytime.

Free

The Middle East's Best Newsletters

Join over 50,000 readers who access our journalists dedicated newsletters, covering the top political, security, business and tech issues across the region each week.
Delivered straight to your inbox.

Free

What's included:
Our Expertise

Free newsletters available:

  • The Takeaway & Week in Review
  • Middle East Minute (AM)
  • Daily Briefing (PM)
  • Business & Tech Briefing
  • Security Briefing
  • Gulf Briefing
  • Israel Briefing
  • Palestine Briefing
  • Turkey Briefing
  • Iraq Briefing
Expert

Premium Membership

Join the Middle East's most notable experts for premium memos, trend reports, live video Q&A, and intimate in-person events, each detailing exclusive insights on business and geopolitical trends shaping the region.

$25.00 / month
billed annually

Become Member Start with 1-week free trial

We also offer team plans. Please send an email to pro.support@al-monitor.com and we'll onboard your team.

What's included:
Our Expertise AI-driven

Memos - premium analytical writing: actionable insights on markets and geopolitics.

Live Video Q&A - Hear from our top journalists and regional experts.

Special Events - Intimate in-person events with business & political VIPs.

Trend Reports - Deep dive analysis on market updates.

All premium Industry Newsletters - Monitor the Middle East's most important industries. Prioritize your target industries for weekly review:

  • Capital Markets & Private Equity
  • Venture Capital & Startups
  • Green Energy
  • Supply Chain
  • Sustainable Development
  • Leading Edge Technology
  • Oil & Gas
  • Real Estate & Construction
  • Banking

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial