Ana içeriğe atla

Rusya'nın Kürt ikilemi

Rusya, Kürt politikasını değişen Orta Doğu'da daha geniş bir çerçeveye oturtmaya çalışıyor.
Kurdish President Massoud Barzani (C) and Iraqi President Jalal Talabani open a ceremonial valve during an event to mark the official start of oil exports from the autonomous region of Kurdistan, in the northern Kurdish city of Arbil June 1, 2009. Iraq's Kurdistan region said on Monday it hoped to be producing 1 million barrels per day of oil within the next 2-3 years, despite discord with the Arab-led government in Baghdad over Iraq's oil wealth.  REUTERS/Safin Hamed/Pool (IRAQ CONFLICT POLITICS ENERGY BUS

Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY), birkaç gün önce Birleşik Arap Emirlikleri, Katar ve Kuveyt vatandaşlarına vizesiz giriş hakkı tanıdı. Erbil’le Bağdat’ın arasını düzeltmeye yönelik pek çok girişimin peşinden gelen bu karar, ilişkileri daha da kötüleştirdi. Bir Kürt aktivistten aldığım değerlendirmeye göre bu, “Kürt uyanışının” bir göstergesi ve bölgede tam “ekonomik bağımsızlık” sağlamak için gerekli olan bir adımdı.

Moskova'da kimi analistlere göre ise daha da fazlasına işaret eden bu adım, KBY'nin en azından uzun vadede tam bağımsızlık elde etme niyetinin göstergesi olarak da yorumlanabilir. Moskova’da bir Irak temsilcisinin adının yazılmaması kaydıyla bana bu hafta verdiği bilgiye göre, merkezi Irak hükümeti, kendi onayı olmaksızın bilhassa Katar vatandaşlarına Irak'a serbest giriş tanınmasından kaygılı. Katar'ın Irak hükümetine yönelik tutumu malum. Katarlı siyasiler ve Katar basını, Irak Başbakanı Nuri El Maliki'yi sürekli Suriye Devlet Başkanı Beşar Esad yönetimini desteklemek ve Irak'taki Sünnilere ayrımcılık yapmakla suçluyor.

Erbil ile Bağdat arasındaki yeni gerginlikler, Moskova'nın hem merkezi hükümetle hem KBY’yle iş birliğini eşit ölçüde geliştirme hedefini zorlaştırıyor.

Rusya’nın Kürtlerle dostane ilişkileri eskiye dayanır. Moskova’nın 22 Ocak 1946'da İran Kürdistanı’nın Mahabad bölgesinde ilan edilen Kürt Özerk Cumhuriyeti'ni desteklemesi, 18 Haziran 1947'de İran'dan Sovyetlere kaçarak 12 yıl Rusya'da kalan ünlü Iraklı Kürt lider Molla Mustafa Barzani'ye kapı açması, Kürtlerin hafızasında hâlâ canlıdır.

KBY Başkanı Mesut Barzani de 12 Şubat 2013'te Rusya'ya ilk resmi ziyareti sırasında Doğu Bilimleri Enstitü’müzde yaptığı konuşmada şu ifadeyi kullanmıştı: "Moskova, dünyada tüm kapıların Kürtlerin yüzüne kapandığı bir dönemde onlara kucak açmıştı.” Kürtlerin toplam nüfusunu 45 milyon olarak ifade eden ve onları “parçalanmış bir ulus” olarak niteleyen Barzani, “Ne var ki içinde yaşadığımız dünyanın gerçeklerini iyi biliyoruz ve bu gerçekleri hesaba katmak zorundayız.  Kürt ulusu Türk veya Fransız uluslarından daha az önemli değildir." şeklinde konuşmuştu. Irak'ta federal sistemin Kürtler için önemini vurgulayan Barzani, Türkiye’nin Kürt sorununu çözme çabasını övmüş, İran'daki Kürtlerin ise haklarından mahrum olduğunu belirtmişti.

Öte yandan, Suriye'deki halk isyanıyla birlikte Esad, hem babasının hem on yılı aşan kendi iktidarı sırasında vatandaşlıktan mahrum bırakılan 200 bin Kürt'e vatandaşlık verdi. Esad, Kürt okullarında Kürtçenin kullanılmasına da izin verdi. Bu demektir ki bundan sonraki hükümetler Kürtlere bu haklardan daha azını veremez. Nitekim Barzani de Suriye'de ne tür değişiklikler olursa olsun Kürtlerin haklarının korunması gerektiğini vurguladı.

Moskova'nın Irak'la ekonomik iş birliğini çeşitlendirme kararı, Barzani'nin resmi ziyaretiyle tasdik edilmiş oldu. Rus petrol devlerinden Lukoil, Batı Kurna-2 sahasında arama faaliyetlerini zaten sürdürüyordu. Ancak diğer bir dev olan Gazprom Neft de KBY ile anlaşmalar imzalayarak Kürdistan’da gerisinde kaldığı ExxonMobil, Chevron ve Total SA'nın arasına katıldı. Gazprom, 2013'te yaptığı açıklamaya göre 2015'e kadar Kürdistan'da 1 milyar dolarlık yatırım yapmayı planlıyor. Doğal olarak Bağdat bu anlaşmaya olumsuz tepki verdi. KBY de Rusya'nın Bağdat'la yaptığı silah anlaşmasından hoşnut değil. Dolayısıyla tüm bu anlaşmalar hâlen bazı riskler içeriyor.

Kürt meselesi bağlamında Türkiye ve Suriye'ye yönelik politikaların çeşitlendirilmesi de riskler taşıyor. Türkiye son 10 yılda Rusya'nın başlıca ekonomik ortaklarından biri hâline geldi. İki ülke arasındaki ticaret hacminin gelecek yıl 100 milyar dolara ulaşması bekleniyor. Moskova ile Ankara, bu süreçte Kürdistan İşçi Partisi (PKK) ve Çeçen ayrılıkçılarla ilişkilerini karşılıklı olarak bitirme konusunda anlaşarak, terörle mücadele ve toprak bütünlüklerini koruma açısından çıkar birliği içinde olduklarını ortaya koydu. Lakin PKK Rusya'nın güvenliğini tehdit etmediğinden Rusya PKK'yi terörist örgütler listesine koymadı. Burada, Moskova'nın Kürtlerle ilişkileri bozacak adımlardan kaçındığı da düşünülebilir. Zira Rusya’da Kürtler, ulusal güvenliğe büyük tehdit oluşturan cihatçılar karşısında son derece önemli, ılımlı bir Sünni güç olarak görülüyor.

Tüm bunlara karşın, Moskova ile Ankara'nın Suriye konusundaki anlaşmazlıkları, eski güvensizlikleri tetikliyor. Çanakkale Üniversitesi Rektörü Sedat Laçiner şu değerlendirmeyi yapıyor: “Rusya, İran ve Esad Suriye'si, Türkiye'nin bölgede önünü kesmek için PKK’yi en önemli araçlardan biri olarak görüyor.” Rusya'nın, Suriyeli Kürtlerin en etkin partisi olan Demokratik Birlik Partisi (PYD) ile yakın iş birliği yaptığından da kuşku duyuluyor. Galatasaray Üniversitesi'nden Prof. Beril Dedeoğlu, PYD'nin “Nusra Cephesi'yle mücadele etmesi" sebebiyle bunun şaşırtıcı olmadığını belirtiyor.  

PYD Eşbaşkanı Salih Müslim, Rusya Dışişleri Bakanlığı'nda görüşmeler yapmak için Moskova’ya geldiğinde, Rusya’nın PYD'nin Suriye'de Demokratik Değişim İçin Ulusal Eşgüdüm Komitesi çatısı altında Cenevre-2 Konferansı’na katılmasını desteklediğine dair söylentiler basına yansıdı. Ancak bu bilgi teyit edilmedi.

Rus politika yapıcıları genel olarak Suriyeli Kürtlerin Suriye müzakerelerine dâhil edilmesinin önemini vurguluyor. Bu, öncelikle Rusya'nın Suriye'deki tüm kesimleri işin içine katarak süreçteki katılımı genişletme stratejisini yansıtıyor. İkincisi bu tutum, Rusya'nın Suriye'nin bütünlüğüne ilişkin kaygısını yansıtıyor. Üçüncü olarak da Rusya'nın Kürtlerin ulusal emellerine sempatiyle baktığını ifade ediyor.

Kamışlı bölgesinde ilan edilen özerk yönetim bir miktar endişe yaratmış olsa da Kürtlerin Suriye'den ayrılma niyeti taşıdığına dair herhangi bir işaret olmayınca, Moskova sükûnetini korudu. Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov'un Cenevre-2 görüşmelerinin birinci gününün ardından Montrö’de yaptığı basın toplantısında bu konuya vurgu yapması, bu açıdan makuldü.

Join hundreds of Middle East professionals with Al-Monitor PRO.

Business and policy professionals use PRO to monitor the regional economy and improve their reports, memos and presentations. Try it for free and cancel anytime.

Free

The Middle East's Best Newsletters

Join over 50,000 readers who access our journalists dedicated newsletters, covering the top political, security, business and tech issues across the region each week.
Delivered straight to your inbox.

Free

What's included:
Our Expertise

Free newsletters available:

  • The Takeaway & Week in Review
  • Middle East Minute (AM)
  • Daily Briefing (PM)
  • Business & Tech Briefing
  • Security Briefing
  • Gulf Briefing
  • Israel Briefing
  • Palestine Briefing
  • Turkey Briefing
  • Iraq Briefing
Expert

Premium Membership

Join the Middle East's most notable experts for premium memos, trend reports, live video Q&A, and intimate in-person events, each detailing exclusive insights on business and geopolitical trends shaping the region.

$25.00 / month
billed annually

Become Member Start with 1-week free trial

We also offer team plans. Please send an email to pro.support@al-monitor.com and we'll onboard your team.

What's included:
Our Expertise AI-driven

Memos - premium analytical writing: actionable insights on markets and geopolitics.

Live Video Q&A - Hear from our top journalists and regional experts.

Special Events - Intimate in-person events with business & political VIPs.

Trend Reports - Deep dive analysis on market updates.

All premium Industry Newsletters - Monitor the Middle East's most important industries. Prioritize your target industries for weekly review:

  • Capital Markets & Private Equity
  • Venture Capital & Startups
  • Green Energy
  • Supply Chain
  • Sustainable Development
  • Leading Edge Technology
  • Oil & Gas
  • Real Estate & Construction
  • Banking

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial