نبض ترکیه

خشم آنکارا نسبت به تحرکات استقلال‌طلبانه کردهای عراق

p
By
Article Summary
با توجه به روابط نزدیک ترکیه با دولت اقلیم کردستان، که به دلیل منافع امنیتی، سیاسی و اقتصادی‌اش، به آن نیاز دارد، اعتراضات آن کشور نسبت به برنامه‌های کردهای عراقی همچنان خفیف باقی مانده است؛ اما با این حال ممکن است نوعی بحران میان دو دولت، در شرف وقوع باشد.

تلاش‌های دولت اقلیم کردستان برای گسترش قلمرو خود در عراق، همزمان با پیشروی آرام و بااحتیاط به‌سوی استقلال، می‌تواند پیش‌درآمدی باشد برای مشکلات بیشتر ترکیه در منطقه‌ای که در حال حاضر هم در آن با مشکلات متعددی روبروست.

دولت اقلیم کردستان، یکی از معدود دوستان باقی‌مانده در منطقه برای ترکیه است و روابط دوستانه با آن دولت برای آنکارا همچنان مهم است. همین اهمیت، تضمین‌کننده‌ٔ پاسخ‌های محتاطانهٔ ترکیه به حرکات این‌چنینی اربیل، پایتخت کردستان عراق شده است.

با این حال، با توجه به انزجار ملی‌گرایان ترک از هرآنچه که به کردها مرتبط باشد، در صورت تحولات غیرمنتظره در منطقه ممکن است وضعیت از کنترل خارج شود و آنکارا بماند و یک همسایهٔ متخاصم دیگر در مرزهای کشور.  

نخستین نشانه‌های بحران بالقوه بین آنکارا و اربیل زمانی سربرآورد که شورای استانی که در آن کردها از اکثریت برخوردارند، در شهر نفت‌خیز کرکوک، تصمیم گرفت به‌عنوان بخشی از جشن نوروز امسال، پرچم کردستان را در کنار پرچم عراق برفراز ارگ تاریخی شهر و ساختمان‌های دیگر نهادهای رسمی به اهتزاز درآورد.

این موضوع برای ترکیه نوعی اعلام خطر بود. پس از حملهٔ آمریکا در سال ۲۰۰۳ به عراق، کردها ترکیب جمعیتی کرکوک را تغییر داده‌اند؛ اما با این وجود، کرکوک اغلب به‌عنوان شهری شناخته می‌شود که به‌طور تاریخی ترکمن‌نشین بوده است و به همین دلیل، وقتی پای این شهر به میان می‌آید، حساسیت‌های ملی‌گرایانه بر ترک‌ها چیره می‌شود.

براساس روایات ملی‌گرایانهٔ ترک، شهر کرکوک را قدرت‌های بزرگ پس از جنگ جهانی اول، به‌شکلی ناعادلانه از ترکیه جدا کرده‌اند. حس اینکه این شهر، در اصل به ترکیه تعلق دارد، همچنان فراگیر است.

اعضای ترکمن در شورای استانی، شرکت در رأی‌گیری در مورد برافراشتن پرچم کردستان را تحریم کردند، در حالی که عضوهای عرب در آن شورا، جز یکی از آنها، رأی منفی به آن دادند.

پیش از آن هم مورد مشابهی، موجب نگرانی ملی‌گرایان ترک شده بود: برافراشتن پرچم کردستان در فرودگاه استانبول، زمان ورود مسعود بارزانی، رئیس دولت اقلیم کردستان که ۲۶ فوریه برای مذاکره با رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، به آن شهر سفر کرده بود.

وزارت امور خارجهٔ ترکیه در بیانیهٔ خود در مورد پرچم کردستان در کرکوک، در رابطه با این بدعت «نادرست» ابراز «نگرانی» کرد.

در بیانیه آمده بود: «ما این تصمیم را … به‌عنوان یک اقدام یک‌جانبه تلقی می‌کنیم که به‌طور مستقیم به وضعیت مورد مناقشهٔ کرکوک دامن می‌زند و با قانون اساسی عراق در تضاد است». در بیانیه هشدار داده شده بود که این ممکن است «تلاش‌ها برای تضمین ثبات و امنیت پایدار در عراق» را به خطر بیاندازد و در ادامه، برای دستیابی به موفقیت، خواهان «عقل سلیم، مسئولیت‌پذیری و خویشتن‌داری» شده بودند. 

ایدهٔ‌ کردستان مستقل همچنان برای ترکیه خط قرمز به حساب می‌آید، چون آن کشور بیم آن دارد که مبادا استقلال کردستان، کردهای ناآرام ترکیه را نیز ترغیب کند تا به‌دنبال جدایی بروند.

اما در ضمن، آنکارا با این معضل روبروست که به حفظ روابط حسنه با دولت اقلیم کردستان نیاز دارد و وابسته است؛ وابستگی‌ای که هم به دلایل اقتصادی همچون همکاری در حوزهٔ انرژی برمی‌گردد و هم به دلایل سیاسی و امنیتی.

بارزانی همچنان برای ترکیه یک دیوار دفاعی بالقوه در برابر گسترش حمایت از حزب غیرقانونی کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) در شمال عراق، به‌ویژه در منطقهٔ سنجار است. او همچنین یک متحد سنی در برابر  دولت عراق است که در آن شیعیان دست بالا را دارند و آنکارا با آن دولت به‌ویژه بر سر موصل، اختلافاتی جدی دارد.

البته این تنها آنکارا نبود که زنگ هشدار را برای کرکوک به صدا درآورد. مجلس عراق، به لغو تصمیم شورای استانی کرکوک رأی داد و دولت مرکزی عراق هم اعلام کرد که دولت اقلیم کردستان اجازهٔ برافراشتن پرچم کردستان را در آنجا ندارد.

علی‌رغم سردی روابط میان آنکارا و بغداد، بنعلی ییلدریم، نخست‌وزیر ترکیه، در تماسی تلفنی با همتای عراقی خود، حیدر العبادی در مورد این موضوع گفت‌وگو کرد. ییلدریم پس از آن تماس به سی‌ان‌ان ترک گفت که آنکارا و بغداد بر سر این موضوع، با یکدیگر توافق دارند.

سازمان ملل و ایران هم به بحث مخالفت با افراشتن پرچم کردستان در کرکوک پیوسته‌اند. اما مقامات کرد همچنان آرام و خونسرد هستند. ریبوار طالبانی، سرپرست شورای استانی کرکوک می‌گوید: «پایین آوردن پرچم کردستان غیرممکن است.»

درست پس از افراشتن پرچم کردستان در کرکوک، مقامات دولت اقلیم کردستان در حضور آنتونیو گوترس، دبیرکل سازمان ملل، اعلام کردند که در آیندهٔ نزدیک برای استقلال کردستان، رفراندوم برگزار خواهند کرد. این موضوع ترکیه را حتی بیش از مسألهٔ برافراشتن پرچم آزرده کرد.  

هیمن هورامی از سوی دفتر رئیس حکومت اقلیم کردستان به خبرنگاران گفت که قصد آنها برای برگزاری رفراندوم «در نزدیک‌ترین زمان ممکن»، در طول سفر اخیر گوترس به اربیل، به او اطلاع داده شده است.

وقتی در اوایل این هفته شورای استانی کرکوک، برگزاری رفراندوم در مورد الحاق آن شهر به دولت اقلیم کردستان را تصویب کرد، وضعیت باز هم وخیم‌تر از پیش شد.

ابراهیم کالین، سخنگوی اردوغان، با زبانی نسبتاً ملایم به خبرنگاران در آنکارا گفت با توجه به اینکه عراق در حال گذر از یک دورهٔ شکننده است، اینها «قدم‌های نادرستی» بودند.

سفین دزیی، سخنگوی دولت اقلیم کردستان که در ضمن از اعضای ارشد حزب دموکرات کردستان به رهبری بارزانی است، تأکید می‌کند که هرچند کردها به دنبال استقلال هستند، اما می‌خواهند این کار، به شکل یک «جدایی دوستانه» انجام شود. 

دزیی که مدتی به‌عنوان نمایندهٔ حزب دموکرات کردستان در آنکارا به‌سر برده و در آن شهر چهرهٔ شناخته‌شده‌ای است، به روزنامهٔ حریت گفت که تلاش‌های آنها برای ایجاد یک عراق فدرال و دموکراتیک ازسوی دولت‌های شیعه در بغداد بی‌اثر شده است؛ دولت‌هایی که به گفتهٔ او، حتی  تعهداتشان نسبت به کردهای عراقی را هم زیر پا گذاشته‌اند.

دزیی گفت: «تحت این شرایط، تنها گزینهٔ ما، استقلال کردستان عراق است». او در ضمن، تأکید کرد   که آنها می‌خواهند از طریق مذاکرات دوستانه با بغداد به استقلال برسند.  

چاری ارهان، مدرس روابط بین‌الملل در دانشگاه کمربورگاز استانبول می‌گوید که یکی از اولیت‌های اساسی ترکیه حفظ تمامیت ارضی عراق است، زیرا ضامن ثبات منطقه‌ای خواهد بود و از گسترش تروریسم جلوگیری خواهد کرد.

ارهان همچنین تأکید می‌کند:«حق تعیین سرنوشت به این معنا نیست که هر جامعه‌ای در هر زمان که بخواهد، بتواند اعلام خودمختاری کند». بنابر تحلیل او، برگزاری رفراندوم برای استقلال تحت شرایط حاکم، برای دولت اقلیم کردستان کار دشواری خواهد بود. ارهان همچنین بر این عقیده است که این قدم‌های اخیر کردهای عراقی بیش از هر چیز دیگر، با مناقشات سیاسی داخلی خودشان مرتبط است.

ایلنور چویک، مشاور اردوغان در امور سیاست خارجی نیز معتقد است که این اقدامات بارزانی تنها مصرف داخلی دارد و با هدف جلب حمایت داخلی مطرح شده است. به گفتهٔ او، حزب حاکم دموکرات کردستان عراق در حال حاضر با مخالفت شدید دیگر احزاب کرد شمال عراق، از جمله اتحادیهٔ میهنی کردستان به رهبری جلال طالبانی و جنبش گوران (تغییر)  مواجه است.

چویک که با دولت اقلیم کردستان معاملات تجاری گسترده‌ای داشته است، می‌گوید: «اول افراد طالبانی شورای استانی را به رأی دادن برای افراشتن پرچم [کردستان] در کرکوک واداشتند تا نشان دهند یک قدم از بارزانی جلو هستند و بعد در مورد الحاق این شهر به منطقهٔ کردستان حکم صادر کردند».

چویک افزود: «بارزانی هم به نوبهٔ خود برگزاری رفراندوم استقلال را پیش کشید تا به عموم کردها نشان دهد کسی که یک قدم جلوتر است، اوست».

از سوی دیگر، وردا اوزر، تحلیل‌گر خبری روزنامهٔ حریت، دست ایران را در تصمیم شورای استانی کرکوک که تحت سلطهٔ اتحادیهٔ میهنی کردستان است، در کار می‌بیند. اوزر می‌گوید: «قطعاً ایران مشتاقانه تصمیم‌گیری در مورد این موضوع را دنبال می‌کرده است، به این دلیل که آن تصمیم در پی افزایش نفوذ این کشور در کرکوک، از طریق اتحادیهٔ میهنی کردستان اتفاق می‌افتاد. فرماندار کرکوک و اتحادیهٔ میهنی کردستان نیز هر دو به‌طور مشابهی در پی نزدیک شدن به ایران هستند».

اما این تحلیل با بیانیهٔ رسمی ایران که به مخالفتش با افراشتن پرچم کردستان در کرکوک اشاره می‌کرد، در تقابل است.

تحولات بعدی در این زمینه با دیدگاه اول هم در تضاد قرار می‌گیرد: دیدگاهی که فراخوان رفراندوم استقلال را نتیجهٔ رقابت بین گروه‌های اصلی کرد می‌دانست. به نظر می‌رسد که مقامات دو حزب دموکرات کردستان عراق و اتحادیهٔ میهنی کردستان، با دیدارشان در اربیل برای تصمیم‌گیری در مورد جدول زمانی برگزاری رفراندوم در روزهای آخر هفته، رقابت مذکور را کنار گذاشته‌اند. آنها در مورد کرکوک هم موضع مشترکی را انعکاس دادند.

با توجه به دشواری‌های موجود، احتمالاً برنامه‌ریزی‌ کردهای عراقی برای استقلال در آیندهٔ نزدیک، همچنان به‌شکل رؤیا باقی می‌ماند و حتی اگر رفراندومی برگزار شود، یک رفراندوم نمادین یا به‌منظور کسب قدرت بیشتر برای اربیل در برابر بغداد خواهد بود.

اما کار یکپارچه کردن دوبارهٔ عراق، وظیفه‌ٔ سخت و دلهره‌آوری است که هیچ‌گونه تضمینی برای موفقیت در آن وجود ندارد. بنابراین ممکن است که شرایط، در نهایت، ترکیه را در مواجهه با یک عمل انجام‌شدهٔ دیگر در منطقه قرار دهد.

در آخرین تحولات مرتبط با موضوع، اردوغان ۴ آوریل خواستار آن شد تا پرچم کردستان که در کرکوک افراشته شده است، «فوراً پایین کشیده شود». او در ادامه گفت: «ترکمن‌ها، اعراب و کردها در کرکوک زندگی می‌کنند و این شهر، متعلق به همه است.»

او با اشاره به کردهای عراقی و بدون نام بردن از آنها، هشدار داد که ادعای مالکیت کرکوک به روشی که آنان در پیش گرفته‌اند، برایشان گران تمام خواهد شد.

این سخنان اردوغان، در یک سخنرانی به‌منظور جمع‌آوری رأی برای رفراندوم پیش روی قانون اساسی در تجمعی در شهر زونگولداغ واقع‌در ساحل دریای سیاه انجام شد. اردوغان امیدوار است که پس از این رفراندوم، قانون اساسی جدید ترکیه او را در جایگاه رئیس‌جمهور اجرایی کشور قرار دهد.

با توجه به روابط نزدیک اردوغان و بارزانی، بسیاری افراد، هدف اصلی اظهارات او را مخاطبان ملی‌گرای داخلی می‌دانند که او برای به‌ دست آوردن یک نتیجهٔ مقتدرانه در رفراندوم ۱۶ آوریل، بر آنها تکیه دارد تا بتواند جایگاه ریاست‌جمهوری ترکیه را قدرتمندتر از پیش سازد.

با این حال، اظهارات او  همچنان نشان‌دهندهٔ عدم قطعیت و بی‌ثباتی بالقوهٔ موقعیت است.         

Found in: Border Disputes

سمیح ایدیز، ستون نویس بخش ترکی المانیتور است. او سی سال است که موضوعات مربوط به دیپلماسی و سیاست خارجی را برای روزنامه های اصلی ترکیه پوشش می دهد. نقطه نظرات او را می توانید در بخش انگلیسی زبان روزنامه حریت دنبال کنید. مقالات او در چندین روزنامه مطرح بین المللی از جمله فاینانشیال تایمز، مجله سیاست خارجی و فصلنامه مدیترانه هم به چاپ رسیده است.

x

The website uses cookies and similar technologies to track browsing behavior for adapting the website to the user, for delivering our services, for market research, and for advertising. Detailed information, including the right to withdraw consent, can be found in our Privacy Policy. To view our Privacy Policy in full, click here. By using our site, you agree to these terms.

Accept