قدیمی‌ترین معبد دنیا
یک معبد ۱۲ هزارساله از عصر حجر که در جنوب ترکیه کشف شده، دیدگاه معمول درباره ظهور تمدن را به چالش می‌کشد.
شهر باستانی افسوس و قلعه‌ی دیاربکر و باغ‌های هوسل در اطراف آن آخرین ناحیه‌ی باستانی در ترکیه است که قرار است به فهرست میراث جهانی یونسکو اضافه شود. نامزد بعدی ترکیه برای قرارگیری در فهرست یونسکو، سایت فرقه‌ای گوبکلی‌تپه، باز مانده از عصر حجر در استان شانلی‌اورفا در نزدیکی مرز پر از هرج و مرج ترکیه با سوریه است.
کشف این نقطه‌ی باستانی، به شکلی تصادفی و درست عین فیلم‌های سینمایی بود. در ۱۹۸۳، یک کشاورز به نام محمود کیلیچ در هنگام شخم زدن زمینش به سنگی تراشیده برخورد کرد. این کشاورز، سنگ را به موزه‌ی شانلی‌اورفا تحویل داد، جایی که یک دهه بعد به اهمیت این یافته‌ی او پی برده شد. در ۱۹۹۳، کلاس اشمیت، باستان‌شناس آلمانی که از موزه بازدید می‌کرد، آزمایش‌هایی روی این سنگ تراشیده شده انجام داد و همین مساله آغازگر تحقیقات و مطالعاتی شد که او را به ۱۲ هزار سال پیش برد.
در پاسخی مکتوب به پرسش‌های المانیتور، گوکهان بزکورتلار، مدیر میراث فرهنگی و موزه‌های وزارت فرهنگ و جهان‌گردی ترکیه، توضیح داد که یک تیم مشترک از دانشگاه‌های استانبول و شیکاگو اولین آزمایش‌های باستان‌شناختی را روی این سایت در ۱۹۶۳ انجام داده بودند. این تحقیق اگرچه سطحی بود، اما کار واقعی در ۱۹۹۵ بر پایه کاوش مشترک موسسه باستان شناسی آلمان و موزه سانلی‌اورفا انجام گرفت. در ۲۰۰۷، دولت ترکیه چراغ سبز را برای حفاری‌ها و کند و کاو به تیمی تحت رهبری کلاس اشمیت داد. در ۲۰۱۱، این سایت به واسطه یافته‌هایی که آن را به عنوان قدیمی‌ترین معبد جهان معرفی می‌کرد، در لیست اولیه‌ی یونسکو برای معرفی به عنوان یکی از مراکز میراث جهانی در فهرست این سازمان قرار گرفت.
چهار افق در گوبکلی‌تپه تشخیص داده شده است. بر اساس گفته‌ی مسلم ارکان، مدیر موزه‌ی شانلی‌اورفا، لایه‌ی رویی متشکل از آثار کشاورزی است، در حالی که سه لایه‌ی زیرین مربوط به دوره‌ی پیشا-سفالی در عصر نوسنگی است. او اعتقاد دارد که حداقل ۲۰ سازه‌ی بزرگ دیگر ممکن است بعد از کاوش‌های باستان‌شناسی و کند و کاو در این منطقه کشف شوند.
