رفتن به محتوای اصلی

اوج گرفتن خصومت ترکیه و ایران در آستانه مذاکرات صلح سوریه

ایران و ترکیه یکدیگر را به بی‌ثبات‌کردن منطقه و ایجاد ناامنی در کشورهای عراق و سوریه، متهم می‌کنند.
Protesters shout anti-Iran slogans and hold placards in front of the Iranian embassy on December 16, 2016, in Istanbul, during a demonstration against Iranian involvement in the siege of Aleppo, the latest in a series of demonstrations in Europe over the Syria crisis. 
Turkey has provided support to the Syrian opposition and repeatedly called for Assad to go. Protests have been staged in several European cities as the horror in Aleppo has unfolded, with reports of atrocities including summary executions.
 /

بر کسی پوشیده نیست که ترکیه و ایران، رقبای منطقه‌ای هستند و در تقسیمات شیعه-سنی خاورمیانه، رویاروی یکدیگر جای می‌گیرند. این تقسیمات مذهبی، با بهار شکست‌خوردهٔ عربی عمیق‌تر شده‌اند. با این حال، دو رقیب به ندرت خصومت خود را عیان کرده‌اند و وارد جنگ لفظی شده‌اند.

اما اکنون این خصومت پنهان در ترکیه علیه ایران، به طور غیر منتظره‌ای در بالاترین سطوح عیان شده و رجب طیب اردوغان، تهران را به پی‌گیری «ملی‌گرایی پارسی» در سوریه و عراق متهم کرده است. مولود چاووش‌اوغلو، نخست وزیر ترکیه، اظهارات اردوغان را ادامه داده و نه تنها ایران را به ملی‌گرایی، بلکه به اهداف فرقه‌گرایانه مذهبی در منطقه متهم کرده است. 

تهران نیز با همان لحن تند به اظهارات ترکیه پاسخ گفت و ایفای نقش منفی در منطقه را به این کشور نسبت داد.

اظهارات خشمگینانه در زمانی صورت می‌گیرند که آنکارا و تهران -در کنار روسیه در «روند مذاکرات آستانه»- ظاهراً در حال همکاری برای تحکیم آتش‌بس در سوریه و تسهیل مذاکرات برای مصالحه هستند. همچنین تنها چند روز به دور جدید گفت‌وگوهای صلحی که قرار است با کمک سازمان ملل در ژنو برگزار شود، باقی مانده است. 

اردوغان روز ۱۳ فوریه حین پاسخ به سئوالات در سخنرانی‌اش در انستیتو بین‌المللی صلح در بحرین، به نگاه ترکیه در مورد صلح در خاورمیانه پرداخت و به نقش ایران اشاره کرد.

او گفت: «کسانی هستند که می‌خواهند عراق را دو پاره کنند. یک نبرد فرقه‌ای و قومی آن‌جا به دلیل مسئلهٔ ملی‌گرایی پارسی در جریان است.» اردوغان تأکید کرد که این باید متوقف شود. وی افزود: «ما همچنین این را باید در سوریه متوقف کنیم و به همراه کشورهای خلیج، آن‌چه لازم است انجام دهیم. زیرا ما نمی‌توانیم در برابر فشار عقب بنشینیم؛ و عقب نخواهیم نشست.»

اردوغان این اظهارات را در طول دیدارش از کشورهای خلیج بیان کرد که شامل بحرین، عربستان سعودی و قطر می‌شود. مکانی که با توجه به ارتباط تنش‌آلود ایران با این کشورها، از چشم تهران دور نمی‌ماند.

بهرام قاسمی، سخن‌گوی وزارت خارجهٔ ایران، سخنان اردوغان را تحت تأثیر جو و فضای هیجانی خواند و گفت که ثبات و امنیت، اولویت اصلی ایران در منطقه است.

او با متهم‌کردن غیر مستقیم ترکیه به هدف قرار دادن ثبات و امنیت در سوریه، گفت: «آن‌چه مایه نگرانی و تداوم بی‌ثباتی در منطقه است، حمایت آشکار و نهان از گروه‌های تروریستی و نگاه و استفاده ابزاری از آن‌ها و عدم احترام به حاکمیت ملی و تمامیت ارضی کشورهای همسایه است که بر پیچیدگی شرایط منطقه خواهد افزود.»

اشارهٔ او به حمایت آنکارا از نیروهای ضد رژیم سوریه بود.

پس از آن، چاووش‌اوغلو، وزیر خارجه ترکیه، حملهٔ اصلی را در جریان سخنرانی‌اش در کنفرانس امنیتی مونیخ آلمان ترتیب داد و گفت: «ترکیه مخالف هرگونه تبعیض مذهبی و فرقه‌ای است. ایران تلاش می‌کند تا سوریه و عراق را به دو کشور شیعه تبدیل کند». او با ذکر این که چنین سیاستی بسیار خطرناک است، گفت: «این باید متوقف شود. امنیت و ثبات در منطقه تنها بدین‌صورت محقق می‌شود.»

جای تعجب نداشت که این اظهارات، واکنش شدیدتر قاسمی و احضار سفیر ترکیه در تهران را به وزارت امور خارجه، در پی داشته باشد.

او گفت: «کسانی که در سودای خام بازگشت به امپراتوری‌اند و به اقدامات مداخله‌گرایانه، غیرقانونی و غیرمشروع و حمایت از گروه‌های تروریستی دست زده و موجب خون‌ریزی و افزایش تنش و بی‌ثباتی در منطقه می‌شوند، نمی‌توانند با فرافکنی از زیر بار مسئولیت چنین اقداماتی شانه خالی کنند.»

به همین صورت، حسین مفتیاوغلو، سخن‌گوی وزارت خارجهٔ ترکیه، گفت: «آن‌چه از ایران انتظار می‌رود، این است که به جای متهم کردن کشورهای منتقد به سیاست‌هایش، قدم‌های سازنده‌ای بردارد و در سیاست‌های منطقه‌ای خود تجدید نظر کند.»

مفتی‌اوغلو گفت که کذب ادعاهای ایران در مورد اتخاذ سیاست‌های سازنده، از «نگرانی‌ها و شکایت‌هایی که به کرات در مورد این کشور در تریبون‌های بین‌المللی مانند سازمان ملل و سازمان کشورهای اسلامی اظهار شده، مشخص است.»

علیرغم رقابت‌های منطقه‌ای که تاریخ آن به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد، ترکیه و ایران عموماً تلاش می‌کردند تا از این‌گونه حملات لفظی به یکدیگر پرهیز کنند؛ حتی در زمان‌هایی که بر سر مسائل دیگر خاورمیانه، اختلاف داشتند.

تلاش ترکیه و ایران برای استفاده از بحران در عراق و سوریه به نفع کشورهای خود، این وضع را عوض کرد. از نگاه ترکیه، ایران یکی از بازیگران اصلی است که باعث شده تا منافع آنکارا در خاورمیانه به خطر بیفتد.

در آغاز بهار عربی، ترکیه امید داشت که تعیین‌کنندهٔ اصلی شرایط در آیندهٔ منطقه باشد و احمد داووداوغلو، نخست وزیر وقت، طرح‌های بلند پروازانه‌ای برای این کار داشت. این طرح‌ها در برابر واقعیات منطقه که هرگز توسط آنکارا درست محاسبه نشدند، کنار رفتند و گاه به ضرر ترکیه تمام شدند.

هدف متعادل‌تر ترکیه در این روزها، این است که به جای تلاش برای تبدیل شدن به بازیگر اصلی در خاورمیانه، بخشی از وقایعی باشد که به نفع این کشور در جریان نیستند. در همین حال، ایران تبدیل به هدف خشم آنکارا شده، زیرا راه را بر جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای ترکیه، سد کرده است.

ایلنور چویک، یکی از مشاوران سیاست خارجی اردوغان، این خشم و نحوهٔ نگاه نسبت به ایران را در مقاله‌ای که در نشریهٔ حامی دولت «دیلی صباح» منتشر شد، بازتاب داده است: «آیا ایران پشت شبه‌نظامیان شیعه در یمن نیست؟ آیا شبه‌نظامیان [تحت حمایت] ایران از یمن به سمت کشتی جنگی سعودی و حتی شهر ریاض، شلیک نکرده‌اند؟ … آیا ایران با تمام قوا در سوریه برای حفظ رژیم اسد وارد نشده است؟»

رسانه‌های اسلام‌گرا در ترکیه که پیش از بهار عربی، از ایران در برابر غرب هواداری می‌کردند، دیگر برای نشان دادن عداوت خود با این کشور خویشتن‌داری نمی‌کنند. یکی از ضد ایرانی‌ترین (و ضد غربی‌ترین) روزنامه‌نگاران در این راستا، ابراهیم کاراگل است که سردبیری روزنامهٔ اسلام‌گرای «ینی شفق» را بر عهده دارد.

کاراگل ایران را به داشتن «رؤیاهای امپراتوری» متهم کرد و مدعی شد که این کشور «در حال مهیا کردن شرایط برای یک جنگ داخلی اسلامی است.» او همچنین ایران را متهم کرد که روش‌های مخفیانه‌ای برای مسدود کردن راه ترکیه در منطقه، به کار می‌گیرد. او در یکی از سرمقاله‌های خود نوشت: «ایران از یمن به عربستان سعودی و از سوریه به ترکیه حمله کرده است.»

خواست اردوغان برای تشکیل یک جبههٔ متحد علیه «ملی‌گرایی پارسی» در زمانی مطرح شده که واشینگتن نیز فشار خود را بر ایران افزایش می‌دهد. این امر گمانه‌زنی‌هایی را در مورد تشکیل یک «بلوک سنی» مورد حمایت آمریکا، به رهبری ترکیه و عربستان سعودی، ایجاد کرده که هدف آن مقابله با توسعه‌طلبی ایران است.

مغازلهٔ کنونی ترکیه با دولت دونالد ترامپ نیز نشان دیگری است از این که آنکارا می‌کوشد تا با فائق آمدن بر اختلاف‌هایش با واشینگتن، نه تنها با طرحهای روسیه در مورد آیندهٔ منطقه مقابله کند، بلکه از نفوذ ایرانی‌ها در عراق و سوریه بکاهد.

با این حال، اولوچ اوزولکر، سفیر بازنشسته، در مورد نحوهٔ برخورد ترکیه با ایران و روسیه هشدار می‌دهد. او بر این باور است که حرکت در مسیر واشینگتن برای تقویت موضع ترکیه علیه ایران، یک اشتباه جدی از سوی آنکارا است.

او به المانیتور گفت: «بدون ایران و روسیه، برقراری صلح و ثبات در مرزهای ترکیه امکان‌پذیر نیست. ترکیه باید توازن صحیحی میان واشینگتن، مسکو و تهران برقرار کند.»

اوزولکر همچنین یادآور شد که با وجود جاه‌طلبی‌های فرقه‌ای ایران در منطقه، از زمان انقلاب ایران وجود داشته اما ترکیه در گذشته با این امر محتاطانه برخورد می‌کرد تا اهداف سیاسی و اقتصادی‌اش در رابطه با کشور همسایه به خطر نیفتد.

اوزولکر گفت: «اتهام آنکارا مبنی بر این که ایران سیاست‌های فرقه‌ای را تعقیب می‌کند، نشان می‌دهد که آنکارا نیز بر مبنای این تأملات فرقه‌ای عمل می‌کند.» او تأکید کرد که این، مسیری خطرناک برای پیمودن است.