رفتن به محتوای اصلی

قطر یا ایران؛ کدام‌یک ناجی حماس خواهد بود؟

هیئت نمایندگی حماس، بعد از مراسم حج دو بخش خواهد شد. اسماعیل هنیه به قطر می‌رود و محمودالزهار راهی تهران می‌شود.
Palestinian Hamas leader in Gaza Ismail Haniyeh waves to his supporters during an anti-Israeli rally in Gaza city April 28, 2016.  REUTERS/Suhaib Salem       - RTX2C2YQ

اسماعیل هنیه و محمود الزهار رهبران ارشد حماس در نوار غزه، روز سوم سپتامبر از طریق مرز رفح و به همراه هیئتی ۵۰ نفره از مقام‌های این جنبش، راهی فرودگاه قاهره شدند. به نظر می‌آید این هیئت، بزرگترین گروه متشکل از مقام‌های حماس، فعالان سیاسی و محافظانی باشد که به این شکل یک هیئت از غزه خارج می‌شوند. اعضای خانواده هنیه هم به این مجموعه پیوستند. احمد بحر، یکی از مقام‌های ارشد و کهنه‌کار حماس و نخستین نایب رئیس شورای قانون‌گذاری فلسطین هم باید به این گروه اضافه می‌شد، اما منابعی در غزه به المانیتور گفته‌اند که مصر از دادن مجوز سفر در مرز به او خودداری کرد و نیز مجبور شد به خانه‌اش بازگردد.
مصری‌ها، فهرست نام‌های ارائه شده از سوی رهبری حماس را به‌دقت زیر و رو کردند و همه افراد هیئت نیز در مرز مجبور بودند تحت بررسی‌های امنیتی کاملی قرار گیرند. این گروه از مرز راهی فرودگاه شدند و در قاهره با پروازی به ریاض در عربستان سعودی رفتند. مقام‌های حماس هنگام خروج از کشورشان در مرز رفح می‌توانستند صدها شهروند غزه - همچون مردان گرسنه و نا امید، و زنان و کودکانی را که برای درمان پزشکی غزه را ترک کرده بودند، و مسئولان مصری هم شرایط دشورای را برای بازگشت‌شان به غزه به آن‌ها تحمیل می‌کردند، از نزدیک ببینند.

خروج و سفر هیئت حماس شاهدی بر وجود تغییراتی مهم است که جهت‌گیری جنبش حماس را در آینده تعین خواهد کرد.
همسر و سه فرزند کوچک‌تر هنیه در این سفر به او پیوسته‌اند. عابد، پسر بزرگ‌ هنیه که نفوذ قابل توجهی در داخل حماس دارد، در غزه ماند تا حافظ منافع و موقعیت پدرش باشد و ارتباط پدر با نیروهای امنیتی غزه در غیابش، کماکان حفظ شود. همان‌طور که المانیتور در ماه ژوئن گزارش داده بود، از زمانی که خالد مشعل، مسئول دفتر سیاسی حماس اعلام کرد که به دنبال انتخاب مجدد در رقابت برای رهبری جنبش حماس نیست، راه برای جانشنینی هنیه هموار‌تر شده است. هیچ‌کس تا کنون جرئت نکرده مقابل او قرار گیرد و برای ریاست رقابت کند، حتی فرد ارشدی مثل موسی ابو مرزوق مؤسس دفتر سیاسی که دوبار ناجی آن از نابودی کامل بوده است.
انتخابات برای تعیین رهبری جنبش حماس، در آخر سال میلادی جاری برگزار خواهد شد، اما هنیه به دنبال تغییر مکان خود و خانواده‌اش به قطر است، جایی که در مهم‌ترین ماه‌های تاریخ این جنبش، کارها و مسائل حماس را به انجام خواهد رساند.

هنوز معلوم نیست که هنیه می‌خواهد پا جای پای خالد مشعل بگذارد که بعد از فرار از دمشق، برای همیشه راهی دوحه شده، یا اینکه می‌خواهد در هنگامهٔ فرایند انتخابات و تا زمان اعلام نامش به عنوان رهبر جدید جنبش و انتقال مسئولیت از سوی رهبری قبلی در دوحه باقی بماند. مشعل از ۱۹۹۶ تا کنون رئیس دفتع سیاسی حماس بوده است.

هیئت حماس به مجرد ورود به قطر از سوی شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر برای ملاقات دعوت خواهند شد. امیر قطر امکان فعالیت دفتر سیاسی را در کشورش برای حماس ایجاد کرده است. اما نکته مهم این است که با رفتن به قطر در ماه‌های آتی، رفت و آمد برای هنیه برخلاف شرایطش در نوار غزه، کاملاً آزادانه خواهد بود. به عبارت دیگر، هنیه خواهد توانست مجموعه زیر دست خود را آزادانه مدیریت کند و برای  کمپین جمع‌آوری کمک مالی به کشورهایی که تحویل بگیرند، مسافرت کند.
هیئت حماس، ابتدا برای شرکت در مراسم حج در شهر مقدس مکه توقف خواهد کرد.  برنامه‌ زیارتی حج عملاً تسهیل کننده صدور مجوز خروج و سفر از سوی مصر بود. البته همه افراد هیئت راهی قطر نخواهند شد؛ محمد الزهار می‌خواهد برای دیدار با رهبر جمهوری اسلامی به تهران سفر کند. در حالی که هنیه از سوی جمهوری اسلامی عنصری نامطلوب محسوب شده و تمامی تلاش‌ها برای آشتی میان طرفین شکست خورده، الزهار تنها عضو ارشد حماس است که رابطه خود را با مسئولان نظام حاکم بر ایران حفظ کرده است.

مسیر و جهت‌گیری آینده حماس در دوحه و یا تهران تعیین خواهد شد. اگر محمود الزهار بتواند اختلافات حماس با تهران را کاهش دهد  و شکاف ایجاد شده میان جمهوری اسلامی را که خالد مشعل عامل ایجادش بوده ترمیم کند و از سوی آیت‌الله خامنه‌ای مورد تایید قرار گیرد، رهبری جنبش می‌تواند نفس راحتی بکشد و امیدوار باشد که مشکلات فلج کننده چند سال اخیر، از جمله مسائل و شرایط سخت مالی، برطرف شود. نزدیک‌تر شدن رابطه با تهران منتهی به از دست رفتن رابطه با سعودی‌ها خواهد شد و حماس را به تعهد قدیمی‌اش در فرمانبرداری از جمهوری اسلامی باز خواهد گرداند.

شاخهٔ نظامی حماس مدت‌ها است برای  تقویت سازمان با سلاح و جنگ‌افزار و آماده‌سازی برای مواجهه نظامی احتمالی با اسرائیل به رهبران جنبش برای آشتی با تهران فشار می‌آورد.

اگر جمهوری اسلامی محمود الزهار را به طور محترمانه جواب کند و روابط و کمک‌هایش را به سطح پیشین برنگرداند، تمام بار به روی دوش هنیه خواهد بود. منابع مختلف معتقدند که سفر هنیه به قطر پیش از انتخابات به همین دلیل بوده است تا نمایندگانش را به کشورهای عربی دیگر بفرستد و کانال‌های جدیدی برای جذب کمک مالی از جمله به سوی بنیادهای اسلامی در سراسر جهان گشوده شود.

اسماعیل هنیه و محمودالزهار دو پیکانی هستند که دو مسیر متفاوت را طی می‌کنند. نتیجه‌بخش‌ترین مسیر، جهت‌گیری آیندهٔ حماس را تعیین خواهد کرد. در صورتی‌که تمام تلاش‌ها برای جذب کمک‌های بیشتر از ایران و قطر با شکست مواجه شود، هنیه و الزهار مجبور به اتخاذ راه سومی هستند که ناخوشایندترین گزینه خواهد بود: آشتی با جنبش فتح  و رئیس جمهوری فسلطین، محمود عباس.

اگر حماس مجبور شود برای جذب کمک به سراغ تشکیلات خودگردان فلسطین برود، باید از بخشی از کنترل نوار غزه را واگذار کند. همین مسئله یکی از دلایلی است که مسئولان ارشد فتح به این نتیجه رسیده‌اند که حماس مایل است تشکیلات خودگردان در انتخابات بعدی محلی در غزه که در هشتم اکتبر برگزار می‌شود، درحوزه‌های متعددی به  پیروزی برسد. همانطوری‌که المانیتور پیش از این گزارش داده بود، حضور نمایندگان فتح در در رأس شوراهای محلی غزه ممکن است اتحادیه اروپا را تشویق به تزریق پول به غزه کند. حالا به نظر می‌رسد که حماس امیدوار است که چنین حضوری پنجره‌ای برای آشتی با فتح را بگشاید.

هیئت حماس، نوار غزه را در مأموریتی مهم برای نجات این جنبش ترک کرده است. اگر رهبران حماس قدرت درک تنش‌های منطقه و منافع متفاوت بلوک‌های کشورهای عربی را داشته باشند و بتوانند به نتیجه‌گیری‌هایی مناسب و به‌جایی برای آیندهٔ جنبش خود برسند، باید بدانند که دلیل زیادی برای خوشبینی وجود ندارد.

More from Shlomi Eldar

Recommended Articles