رفتن به محتوای اصلی

۲۵ میلیارد دلار ضرر در تجارت با ایران، محصول سیاست خارجی ترکیه

توافق‌نامه ترجیحیِ تجاری بین ترکیه و ایران نتوانست از سقوط حجم مبادلات تجاری بین دو کشور که به دلیل منازعات سیاسی کاهش یافته، جلوگیری کند.
452237201.jpg

در حالی که اشتهای کشورهای جهان برای استفاده از فرصتهای تجاریِ ایجادشده در ایران پس از رفع تحریمهای اقتصادی افزایش یافته است، ترکیه به دلیل سیاست خارجی‌اش نتوانست حتی از قراردادهای تجاری خاصی که از پیش با ایران داشت، سود ببرد. یک توافق‌نامهٔ ترجیحی، محصول مذاکراتی بود که یک دهه به طول انجامید و از تاریخ یکم ژانویه ۲۰۱۵ رسماً اجرایی شد. در این توافق، تعرفه‌های گمرکی ۱۴۰ محصول ترک و ۱۲۵ محصول ایرانی با هدف تجارت دوجانبه به ارزش ۳۵ میلیارد دلار تا پایان آن سال، کاهش یافت. روزی که توافق مذکور اجرایی شد، نیهات زیبکجی، وزیر اقتصاد وقت ترکیه، آن را «آغازی بسیار مهم برای تجارت، دوستی و همکاری سیاسی و اقتصادی میان ترکیه و ایران» خواند.

چیزی که با خوش‌بینی آغاز گشت، به ناامیدی بزرگی ختم شد. حجم مبادلات تجاری دوجانبه در پایان سال ۲۰۱۵ تنها ۹.۷ میلیارد دلار بود و نه تنها به هدف نزدیک نشد، بلکه از آمار ۱۳.۷ میلیون دلاریِ سال ۲۰۱۴ نیز پایین‌تر بود. واردات ترکیه از ایران ۳۸ درصد کاهش یافت و به ۶.۱ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۵ رسید و صادراتش به ایران نیز با کاهشی ۵.۷ درصدی، رقم ۳.۶۶ میلیارد دلار را تجربه کرد. با توجه به این که ترکیه ۱۰ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی از ایران خریده، کاهش صادرات نشان می‌دهد که ترکیه خرید کالاهای ایرانی غیرگازی را کاهش داده است. به همین ترتیب، صادرات برخی محصولات ترکیه مانند غذا، آهن و فولاد، مواد شیمیایی و محصولات زیرشاخهٔ صنایع موتوری که انتظار می‌رفت بعد از توافق افزایش یابد، هنوز جامه عمل به خود نپوشیده است.

کاهش حجم مبادلات تجاری -از سال ۲۰۱۲ تا کنون- نشان می‌دهد که روابط تجاری ترک‌ها و ایرانیان به سمتی می‌رود که دو همسایه تنها کالاهای ضروری را از یکدیگر بخرند. در سال ۲۰۱۲، با وجود تحریم‌ها، حجم مبادلات تجاری ۲۱.۸۹ میلیارد دلار بود؛ سال ۲۰۱۳ به ۱۴.۵ دلار کاهش یافت و دو سال بعد از آن با افتی دیگر، به ۹.۷ درصد، یعنی پایین‌ترین میزان چهارسال گذشته‌اش رسید.

اما دلیل این سیر قهقرایی تجاری چیست؟

مواضع ترکیه و ایران در قبال سوریه و عراق روبه‌روی هم قرار گرفته است. جانبداری ترکیه از عربستان سعودی در درگیری‌های یمن و تنش این کشور با ایران که منجر به قطع روابط تهران و ریاض شد، بر روابط تجاری ترکیه و ایران نیز اثر گذاشت. در نتیجه، علیرغم کاهش تعرفه‌های گمرکی بر صدها نوع کالا که در برخی موارد به مرز صفر رسیده‌اند، تحکیم پیوندهای تجاری میسر نشد. کاهش در مبادلات تجاری از وجود یک نوع «تحریم پنهان» از سوی دو کشور علیه یکدیگر خبر می‌دهد.

رها چاموراوغلو، نویسنده‌ای که کارشناس روابط ایران-ترکیه است و پیشتر نماینده حزب حاکم عدالت و توسعه در پارلمان بوده، بر این باور است که سیاست ترکیه در قبال سوریه عامل اصلی کاهش روابط تجاری دوجانبه است. او در این رابطه به المانیتور گفت: «چند وقتی است که جناح‌های نزدیک به دولت در ترکیه، لحن منفی و غیردوستانه‌ای علیه شیعیان برگزیده‌اند. همین شعارها علیه بشار اسد نیز به کار گرفته می‌شوند که به‌نوعی، شیعه شناخته می‌شود. از آن سوی، روستاهای محاصره‌شدهٔ شیعیان در سوریه و وضعیت حزن‌انگیز در آن‌جا مورد توجه ترکیه نیست. هم‌زمان 'ارتش اسلامی' که به رهبری عربستان سعودی شکل گرفته است، تنها شامل سُنیان است اما به راحتی نام اسلام بر آن نهاده شده. اخیراً ترکیه به طور ضمنی در مسئله اعدام آیتالله نمر، از سعودی‌ها حمایت کرد و گفت که این امر یک مسئله داخلی است. همین مورد نیز بر روابط ترکیه با ایران اثرگذار بود».

چاموراوغلو تأکید کرد که روابط سیاسی، عامل مهمی در پیوندهای اقتصادی است. او گفت: «دولت در اقتصاد ایران نفوذ بالایی دارد و این بدان معناست که تصمیم‌های حکومتی نقش مستقیم بر روابط تجاری خواهند داشت». وی افزود: «اعداد و ارقامی که حالا می‌بینید، پایین‌تر هم خواهند رفت، مگر آن‌که روابط ترکیه و ایران بهتر شود. نباید فراموش کرد که ایران اکنون گزینه‌های بیشتری به دلیل رفع تحریم‌ها دارد».

چاموراوغلو با اشاره به این‌که یکی از مزایای تجارت میان ایران و ترکیه، مسئله سهولت حمل و نقل است، گفت: «اگر ترکیه بتواند سیاست‌های خود در سوریه و عراق را به طریقی مدیریت کند که با ایران منافع مشترک داشته باشد، حجم تجارت فی‌مابین می‌تواند تا ۲۰ میلیارد دلار در سال افزایش یابد».

اما آیا امیدی به آمدن چنین لحظه‌ای هست؟

مته دِولی‌اوغو، یکی از نمایندگان کمپانی ایتالیایی تسمک در ترکیه که ابزار کشاورزی تولید می‌کند، به المانیتور گفت که شرکت متبوعش پنج جلسه تجاری در ایران در ماه گذشته داشته است. او گفت: «همانند پروژهٔ جنوب‌شرق آناتولیِ ترکیه، ایران نیز می‌خواهد بخش‌های بزرگی از اراضی خود را نمک‌زدایی کند و تولیدات کشاورزی خود را افزایش دهد. مضاف بر این، آن‌ها دارند قرارداد کارگذاری ۱۰ هزار کیلومتر فیبر نوری را به مزایده می‌گذارند».

او هشدار داد: «رفع تحریم‌ها در وهلهٔ نخست یک مزیت به نظر می‌رسد اما این امر می‌تواند موقعیت‌های ترکیه را کاهش دهد. بسیاری از کشورها اکنون برای ورود به ایران در انتظارند. همه به دنبال تجارت هستند و ایران از این نظر، گزینهٔ مطلوب در اروپاست».

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial