رفتن به محتوای اصلی

آیا گاز طبیعی می‌تواند ایران را از بحران قیمت نقت نجات دهد؟

با وجود چالش‌های متعدد ایران در مواجهه با بازار جهانی گاز طبیعی، صنعت گاز این کشور می‌تواند از موقعیت‌های فراوان ایجادشده در فضای پسابرجام سود ببرد.
EDITORS' NOTE:  Reuters and other foreign media are subject to Iranian restrictions on their ability to film or take pictures in Tehran.

The SPQ1 gas platform is seen on the southern edge of Iran's South Pars gas field in the Gulf, off Assalouyeh, 1,000 km (621 miles) south of Tehran, January 26, 2011. Picture taken January 26.  REUTERS/Caren Firouz (IRAN - Tags: BUSINESS ENERGY) - RTXX59M

پس از سال‌ها مذاکره با شش قدرت جهانی، ایران سرانجام برداشته‌شدن رسمی تحریم‌های بین‌المللی را در روز ۱۶ ژانویه جشن گرفت. جمهوری اسلامی که مدت‌ها منتظر این لحظه بود، به سرعت وارد عمل شد تا سهم خود را در بازار جهانی انرژی گسترده‌تر کند. برای این کار، مذاکرات متمرکزی با مشتریان بالقوه از یک سو و غول‌های نفت و گاز جهان از سوی دیگر آغاز شد تا تولید افزایش یابد و توسعه ابزار حمل و نقل، از جمله ایجاد لوله‌های جدید، تأسیسات گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) و تانکرها انجام شود. علیرغم این‌که موقعیت‌های فراوانی در اختیار ایران قرار دارند، این کشور به دلیل کاهش قیمت نفت و گاز طبیعی، راه سختی را برای دستیابی به اهداف خود پیش رو دارد.

ایران به دلایلی چون فقدان سهم مناسب در بازار کنونی انرژی، معضلات [اقتصادی] داخلی و مشکلاتی که بر صنایع نفت و گاز این کشور اثر گذاشته‌اند، نمی‌تواند تنها با افزایش تولید گاز، انتظار موفقیت در این بازار را داشته باشد. یکی دیگر از موارد تعیین‌کننده در بازار کنونی گاز، پیشی گرفتن عرضه از تقاضاست. فاکتوری کلیدی که تقاضا را در بازار برای انرژی، به‌ویژه گاز طبیعی، پایین آورده، رشد کند اقتصاد جهانی است. این، پیامد بحران مالی جهانی در سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ و رکود سال ۲۰۰۹ است که مورد آخر، هنوز هم پابرجاست. در نتیجه، تقاضای انرژی به میزانی که انتظار می‌رفت، افزایش نیافت. مضاف بر این، فن‌آوری‌های پیشرفته اخیر در حوزه افزایش بهره‌وری انرژی، باعث شده تا مصرف سوخت‌های فسیلی کاهش یابد و بالطبع بر میزان تقاضا تأثیر بگذارد.

در فضایی که عرضه از تقاضا فزونی گرفته است، رقابت در میان صادرکنندگان نیز جدی‌تر می‌شود. بنابراین ایران در رقابتی سخت، با هم‌آوردانی چون روسیه، قطر و ترکمنستان روبه‌روست. هیچ‌کدام از کشورهای نامبرده، مانند ایران زیر فشار تحریم نبوده‌اند و زمان مکفی برای تبدیل‌شدن به یک تولیدکننده و صادرکننده برتر در اختیارشان بود. برای مثال، ایران به دلیل تحریم‌ها نتوانسته بود به سرمایه‌گذاری خارجی، منابع مالی و فن‌آوری‌های پیشرفته دسترسی داشته باشد تا قادر باشد که مشتریان صنعت گاز خود را جذب کند.

ایران -که دومین رتبه منابع گاز طبیعی در جهان را دارد و به دنبال تولید LNG است- با حریفانی قدرتمند در این عرصه مانند قطر و ایالات متحده روبه‌روست. قطر از سال ۲۰۰۶ بزرگ‌ترین صادرکننده LNG است و در سال ۲۰۱۴، سی درصد از سهم این بازار را در دست داشت. با این که ایالات متحده آمریکا هرگز در میان ۱۰ صادر کننده برتر گاز جهان نبوده، اما تلاش دارد تا با کمک سیستم LNG، به بازارهای دورتر، به‌خصوص شرق آسیا گازرسانی کند.

علاوه بر صادرکنندگان گاز طبیعی سنتی و تولیدکنندگان گاز طبیعی مایع‌شده یا همان LNG، ایران با کشورهای دلال، یعنی آن‌ها که گاز طبیعی را می‌خرند و دوباره می‌فروشند نیز مواجه است. اسپانیا و ایالات متحده آمریکا در میان این کشورها هستند. افزایش شمار چنین کشورهایی باعث توزیع جانبی این محصول در معادلات بازارهای جهانی شد و همین امر به کاهش بیشتر قیمت‌ها کمک کرد.

فراتر از عدم توازن میان عرضه و تقاضا، بازار گاز دنیا تحت تأثیر شرایط خاص جغرافیای سیاسی جهانی نیز قرار گرفته که ریسک امنیتی چرخه تولید و توزیع را بییشتر کرده است. در واقع، رشته بحران‌هایی که اخیراً جهان را درگیر کرده، هم در میان تولیدکنندگان و صادرکنندگان و هم در میان مصرف‌کنندگان، نگرانی ایجاد کرده است. برای مثال، درگیری میان روسیه و اوکراین یا مناقشه میان ترکیه و روسیه اروپاییان را به سمت کاهش وابستگی به گاز روسیه متمایل کرده و آنان تلاش می‌کنند تا منابع باثبات‌تری را از لحاظ سیاسی پیدا کنند. در این راستا، شرایط ژئوپلیتیکال کنونی، هم موقعیت مناسب و هم یک چالش برای ایران است.

در جنبه مثبت آن، ایران از روابط دوستانه‌ای با چین برخوردار است و می‌تواند از منابع مالی و سرمایه‌گذاری این کشور برای توسعه پروژه‌های مرتبط با انرژی خود استفاده کند. برای مثال، شرکت‌های چینی می‌توانند حامی خطوط لوله جدید و ساخت تأسیسات LNG، شامل زیرساخت‌های نگهداری و ترمینال‌ها باشند. علاوه بر این، ایران می‌تواند محصول نسبتاً ارزان گاز طبیعی خود را به کشورهای همسایه، از جمله عراق و کشورهای عرب جنوب آن بفروشد. ایران همچنین می‌تواند قراردادهای جدید انتقال گاز با جمهوری آذربایجان، روسیه و ترکمنستان ببندد. مضاف بر این، ایران در قالب صادرات مجدد، می‌تواند گاز را از تولیدکنندگان شمال کشورش وارد کند و سپس با تبدیل به LNG به مشتریان اروپایی بفروشد و از طریق خلیج فارس نیز به هند برساند، یا آن را به مشتریانش در جنوب آسیا از طریق خط لوله زیردریایی که قرار است در دریای عرب کار گذاشته شود، صادر کند.

جغرافیای سیاسی منطقه نیز چالشی برای جمهوری اسلامی است. تنش اخیر در روابط میان ایران و کشورهای عرب منطقه ممکن است اثر منفی بر طرح مبادله گاز با همسایگانش -منهای عمان- بگذارد و همچنین امکان استفاده از تأسیسات مایع‌سازی گاز طبیعی را کاهش دهد.

علیرغم چالش‌های بسیار، راهکارهایی برای ایران در جهت تحکیم موقعیتش وجود دارد. برای مثال، جمهوری اسلامی می‌تواند با استفاده از کم‌بودن نسبی هزینه‌های تولید گاز در کشورش، از استراتژی‌ فروش و قیمت‌گذاری جدید استفاده کند تا به بازارهای جدیدتری دست یابد. این کشور باید همچنین مصرف داخلی خود را از طریق افزایش قیمت گاز در کشور، پایین بیاورد. گاز صرفه‌جویی‌شده از چنین فرایندی -همراه با تولیداتی که از طریق میدان گازی عظیم پارس جنوبی اضافه می‌شوند- می‌توانند مستقیماً صادر یا به عنوان خوراک پتروشیمی و حتی تأسیسات تبدیل گاز به مایع استفاده شوند و در تولید محصولات گران‌قیمت‌تری چون بنزین، سوخت دیزل و متانول به کار روند. گاز مایع اضافه‌تر می‌تواند در نیروگاه‌های برق گازی استفاده و از برق تولیدی برای صادرات به کشورهای همسایه استفاده شود. این می‌تواند موقعیت ایران را در جغرافیای سیاسی منطقی محکم‌تر کند. یک پیشرفت مثبت دیگر برای ایران، احیاء صادرات میعانات گازی بود که به دلیل تحریم‌ها امکان فروش نداشت. تهران باید سرمایه‌گذاری در این بخش را نیز مورد توجه قرار دهد.

در حالی که تلاش ایران برای ارتقاء صنعت گاز و برخورداری از سهم بالاتر در بازار جهانی این محصول با دشواری‌هایی روبه‌رو خواهد بود، هم‌زمان موقعیت‌هایی نیز وجود دارد که جمهوری اسلامی می‌تواند با استفاده از آنان، بر موانعی چون قیمت پایین گاز در بازارهای جهانی و مشکلات ناشی از جغرافیای سیاسی کنونی، فائق آید. 

More from Reza Yeganehshakib

Recommended Articles