رفتن به محتوای اصلی

ابطحی: افراط گرایی آزادی بیان را نابود می کند

رئیس موسسه‌ی بین المللی گفتگوی ادیان اعتقاد دارد اگر پیروان ادیان در ارتباط و گفتگوی دائم با همدیگر نباشند، افراطگراها وارد میدان میشوند و آزادی بیان و ادیان مختلف را به نابودی میکشند.
EDITORS' NOTE: Reuters and other foreign media are subject to Iranian restrictions on leaving the office to report, film or take pictures in Tehran.

Former Iranian Vice President Mohammad Ali Abtahi smiles as he sits at his home in Tehran, after he was released from jail November 22, 2009. Abtahi, accused of fomenting street unrest after Iran's June election, was released on bail of about $700,000 (424, 062 pounds) on Sunday, the judiciary said, after reports he had been sentenced to six years in jail. REU

سید محمدعلی ابطحی رئیس موسسه‌ی موسسه‌ی بین المللی گفتگوی ادیان می‌گوید: "تنها نمی‌توان حادثه‌ی کافه‌ی کپنهاک یا حمله به شارلی ابدو را با قیچی از تاریخ برید و به پیش زمینه‌های آن توجهی نداشت، رخ‌دادهای فلسطین در جهان اسلام مورد توجه است و تا زمانی که همه‌ی مسائل میان ادیان حل نشود، امنیت و صلح جهانی در دست افراطی‌های دو طرف خواهد بود. در یک طرف کاریکاتورهای توهین آمیز خواهند کشید و سوی دیگر نیز رفتارهایی می‌کند که این روزها در اروپا شاهد هستیم یا اتفاقاتی همچون قتل دانشجویان مسلمان در آمریکا" .

گفتگو با محمدعلی ابطحی معاون و رئیس دفتر پیشین سیدمحمد خاتمی طراح ایده‌ی گفتگوی تمدن‌ها، در یک صبح یک شنبه‌ میان صرف صبحانه‌ی او در دفترش در تهران انجام شد.

المانیتور: آقای ابطحی شما در موسسه‌ی گفتگوی ادیان دقیقا چه می‌کنید؟ این موسسه‌ از کجا آمده است؟ و چه لزومی داشت که آن را درست کنید؟

ابطحی:  نهاد گفتگوی ادیان یک موسسه‌ی خصوصی است که سال 2001 تاسیس شد. این موسسه با مجوز وزارت ارشاد تاسیس و سپس به عنوانNGO  به سازمان ملل متحد ارائه شد و در آن‌جا نیز مورد پذیرش قرار گرفت. موسسه‌ی گفتگوی ادیان موسسه‌ای خصوصی است که دوست دارد در ارتباط با جوهر مشترک ادیان که مورد نیاز همه‌ی مردم در همه‌‌ی سطوح و ادیان است کار کند و یک نوع همه دوستی مسالمت آمیز و مشارکت سالم را که بتوانند همدیگر را تحمل کنند در مجموع فراهم کرده باشد.

المانیتور: خب امروز می‌بینیم که در عمل چنین اتفاقی نمی‌افتد؛ به طور مشخص در خاورمیانه و در برخی نقاط مثلا ما قتل عام ایزدی‌های عراق را شاهد هستیم، پرسش من این است که از چه راهی باید وارد شد؟

ابطحی: ادیان از یک سری اصول مشترکی تشکیل شده که عمدتا اصول اخلاقی هستند، و همه‌ی ادیان به این اصول پای‌بند هستند؛ همچون مسائلی همچون دروغ نگفتن، مبارزه با ترور و قتل ، ایجاد صلح تجاوز نکردن، عدالت و ... موارد زیادی است که در همه‌ی ادیان مقبول واقع شده و همه‌ی پیروان ادیان قبول دارند. حرف اصلی ما این است که نمی‌خواهیم ادیان دیگر را به دین خودمان دعوت کنیم و نه این‌که ما به دین آن‌ها بگرویم؛ یک دورانی در ادیان گذشته مسیحیت با تبشیر در قاره‌ی آفریقا یا آسیا به ترویج مسیحیت می‌پرداخت و تلاش گسترده‌ای برای مسیحی کردن مسلمان‌ها داشت. از آن سو نیز مسلمان‌ها نیز سال‌ها به دنبال این بودند که غیر مسلمانان را به آیین اسلام در آورند. نگاه ما این است که صاحب هر دینی بنا به هر دلیلی که پیروان یک دین در زمره‌ی باورند به آن دین شناخته می‌شوند، همچون تولد در یک خانواده یا جغرافیا یا دلیل دیگر منتسب به آن دین هست با دین خودش باشد ولی بتواند همراه مسالمت‌آمیز با پیروان دیگر ادیان داشته باشد و زندگی سالمی با پیروان دیگر ادیان داشته باشد. اگر پیروان ادیان با یکدیگر دچار مشکل بشوند، مانند کشورهایی که تعدد ادیان دارند، جز آسیب و مصیبت نتیجه‌ای را شاهد نخواهیم بود.

المانیتور: در ایران نیز پیروان ادیان مختلفی زندگی می‌کنند، فکر می‌کنید باید چنین دوستی‌ای در ایران نیز میان پیروان ادیان وجود داشته باشد؟

ابطحی: در ایران نیز این‌گونه است یعنی در ایران نیز با توجه به این‌که پیروان ادیان گوناگون وجود دارند، نه تلاشی شده است که آن‌ها از دین خود دست بکشند و نه می‌شود درگیری و اختلافات داخلی ایجاد کرد. راه زندگی مسالمت آمیز در کنار هم این است که هرکسی که پیرو هر دینی که هست در یک رابطه‌ی اجتماعی و یک هم‌دلی و مشارکت و تعاون با دیگر هم‌وطنان خود در این کشور زندگی کنند.

المانیتور: به نظر می‌رسد امروز جهان در یکی از نقاط جدال برانگیز و پرمناقشه‌ی میان پیروان ادیان گوناگون قرار دارد، از اروپا و آمریکا تا آفریقا و خاورمیانه همه‌جا بحران امنیتی یا جنگ مشاهده می‌شود، این فراطی‌گری از کجا می‌آید؟

ابطحی: این قضایای همچون حمله به مجله‌ی شارلی ابدو یا حمله به کافه‌ای در کپنهاک یا حتا مسائل بزرگ‌تری‌همچون یازده سپتامبر، یا حمله به متروی لندن و مشابه آن، این‌ها موضوع‌هایی هست که دنیا از همین مقطع است که به بررسی مشکل می‌پردازد درحالی که این مسائل ریشه‌های طولانی و دراز مدتی دارد، و نباید روی تاریخ قیچی گذاشت و فقط این رویدادها را بدون پیش زمینه‌ی آن نگاه کرد. من معتقدند مسلمانان قربانی دو سویه‌ی این حوادث خشونت‌بار هستند، از سویی بدنام می‌شوند به عنوان ملتی که افرادی از آن‌ها دست به چنین کارهایی می‌زنند و از سویی دیگر واقعا آن‌ها نبودند که این فضا را برای این نوع خشونت‌ها به وجود آورده باشند. خشونت‌های موجو در دنیا با توجه به قضایای افغانستان شروع شد. در این کشور آمریکایی‌ها و بخشی از متحدان‌شان در منطقه می‌خواستند اتحاد جماهیر شوروی را از این کشور برون کنند و شکست بدهند؛ روی اعتقادات مذهبی نسل جوان سوار شدند و آن‌ها را با باروهای مذهبی وارد میدان کردند؛ مجاهد درست کردند و گروه‌های مجاهد را تشویق و تقویت کردند. طبیعتا وقتی نیازشان تمام شد، گروه‌های عقیدتی چون بر اساس عقیده عمل می‌کنند کار را ادامه دادند تا از یازده سپتامبر سر در آورد. در ماجرای داعش هم همین‌طور باز مساله این است که دنیا با حکومت بشار اسد به هر دلیلی خوب نبود اما این دلیلی نداشت که برای مقابله با بشار اسد از نیروهای افراطی تندروی استفاده کند و این‌ها را فعال کند و بعد خودش هم مبتلا بشود به تشکیلاتی که این گروه‌های افراطی ایجاد می‌کنند. حوادثی که شما نام می‌برید ریشه‌های دراز مدتی دارد که من فکر می‌کنم باید این ریشه‌ها را پیدا کرد. اگر این مسابقه‌ی بچه‌گانه‌ی موجود ادامه پیدا کند، هم آزادی بیان از بین می‌رود و هم ادیان نابود می‌شوند. چاپ دوباره‌ی کاریکاتور توهین آمیز از سوی مجله‌ی شارلی ابدو به معنای دفاع از آزادی بیان نبود بلکه لجباری‌ای بود که باعث می‌شود افراطیون دوباره در جهان اسلام قوت بگیرند. ماباید همه تلاش کنیم به جای این‌که افراطی‌گری قوت بگیرید با هم‌دلی و هم‌کاری پیروان ادیان بر مشکلات آینده پیروز شوند.

المانیتور: این گفتگو چگونه آغاز می‌شود؟

ابطحی: نخستین مقدمه‌اش این است که دو طرف بپذیرند که باید گفت و گو باید و نباید گفت و دستور باشد. هر دینی مشترکاتی دارد که من بر همین مشترکات تاکید دارم، فقه و عقاید رفتاری هر گروهی باید سرجای خودش باشد و آن‌ها آزادانه بر اساس همان عقاید رفتار کنند، ولی این که هر دینی بخواهد تلاش کند که به نفی دین دیگری بپرداز؛ همان کاری که الان افراطی‌ها در هر دو سوی مشغول انجام‌اش هستند، و جالب است که افراطی‌ها به همدیگر کمک می‌کنند معمولا افراطی‌ترین جریانات که بیشترین دشمنی را با هم دارند ، در عمل کمک می‌کنند که یک مسیر افراطی‌گری را در دنیا باز کنند. افراطیون مسلمان یا همین جریان افراطی‌ای که در آمریکا چند دانشجوی مسلمان را ترور کردند. اینها مجموعه‌ی کسانی هستند که نمی‌خواهند در دنیا آرامش رواج پیدا کند. حکومت‌ها وظیفه دارند جلوی این فراطی‌گری‌ها گرفته شود و افراطی‌گری‌هایی که به اسم دین انجام می‌شود را متوقف کنند. باید بدانیم که نه مسلمان‌ها در طول تاریخ‌شان افراطی بودند و نه مسیحیان افراطی بودند. این‌ها می‌توانند در کنار هم با آرامش زندگی کنند اما جریاناتی منافع‌شان در افراطی‌کردن اندیشه‌ی دینی است و این‌ها نخواهند گذاشت که مردم دنیا روی آرامش را ببینند.

المانیتور: اما آقای ابطحی هنوز سرمنشاء حادثه‌ی قتل سه دانشجو روشن نشده و به درستی مشخص نیست که این حادثه بر اساس نفرت دینی صورت گرفته باشد.

ابطحی: البته که باید حقیقت کشف شود، من هم نگفتم که چه کسانی پشت این حادثه هستند، اما به نگاه متفاوت غربی‌ها ایراد دارم که وقتی در یک موضوع اختلاف کوچک ریشه‌دار قتلی رخ می‌دهد، نگاه رسانه‌های غربی این‌گونه بود که چنین حادثه‌ای مساله‌ای عقیدتی است و این کشتار مانند حمله یا دفاعی در برابر جهان اسلام رخ داده است! به صورت ناخودآگاه در ذهن‌ها چنین حوادثی با هم مقایسه می‌شود ، امیدواریم که حقیقت کشف شود اما این مقایسه و این نگاهی که وجود دارد و این درجه یک و دو دیدن آدم‌های دنیا، آسیب‌زا هستند؛ خود غربی‌ها هم از این نوع نگاه آسیب دیده‌اند نمونه‌ی بارز آن در مساله‌ی فلسطین است. در مساله‌ی فلسطین یک سری اصول اولویه‌ای که همه به آن باور دارند،نقض می‌شود و طبیعتا این‌ها به صورت عقده در می‌آید و در دل جوامع اسلامی باقی می‌ماند و اگر شرایطی پیش بیاید و ادم‌های افراطی‌ای همچون بن لادن یا دیگرانی که دست به افراط گرایی می‌زنند، با پشتوانه‌ی همین بی‌عدالتی‌های آشکار نسبت به مسلمانان است که می‌توانند دست به اقداماتی بزنند که مقدمات‌اش از سوی غربی‌ها فراهم شده است.

المانیتور : الان پیروان یک دین با مذاهب مختلف در همین خاورمیانه که شما زندگی می‌کنید با یکدیگر اختلاف‌های جدی‌ای دارند، آیا برای گفتگوی میان مذاهب نیز فکری دارید؟

ابطحی: تلاشی که ما آغاز کرده‌ایم گفتگوی میان ادیان است و به مساله‌ی مذاهب نمی‌پردازیم. آن مساله یک شیوه‌ی متفاوتی دارد که دستور کار ما نیست. به اعتقاد من گفتگوی درون دینی سخت‌تر از گفتگوی بین ادیان است. آن‌ها مسیر و شیوه‌ی خودش را دارد و ما در آن کار دخالتی نمی‌کنیم.

المانیتور: خب از چه طریقی می‌خواهید جلوی خشونت‌ها را بگیرید؟ فکر می‌کنید تلاشی که شما صورت می‌دهید به طور ملموس توانسه جلوی خشونت را بگیرد؟

ابطحی: ما اهداف بزرگی داریم و امکاناتی اندک. ما سعی می‌کنیم ارتباطات‌مان با توصیه‌هایی از طریق ارتباطات مجازی سامان بدهیم تا ارتباط هزینه‌بری همچون برگزاری همایش‌ها و کنفرانس‌ها. از یک طرف یک سایتی داریم که اخبار ادیان را ترجمه می‌کند و همین آشنا شدن با اخبار ادین مختلف خودش اهمیت به‌سزایی دارد و می‌تواند نشان دهد که مشکلات و خوبی های مشترک در همه‌ی ادیان وجود دارد. ما کمی قدیم‌تر مجله‌ای با عنوان اخبار ادیان داشتیم ]به زبان فارسی[ که به دلیل مشکلات مالی نتوانستیم به شکل چاپی انتشارش را ادامه دهیم اما همان محتوا را داریم در وب‌گاه موسسه منتشر می‌کنیم. این مجله در میان دانشجویان علوم اجتماعی و میان طلبه‌های حوزه‌های علمیه‌ی مشهد ، قم و... نفوذ زیادی داشت و ترجمه اخبار ادیان به زبان فارسی بسیار برای این اقشار و گروه‌ها مفید است.

المانیتور: محمد خاتمی در سال 2000 طی سخنرانی‌ای در صحن سازمان ملل متحد ، موضوع اهمیت گفتگوی تمدن‌ها را مطرح کرد و در پی آن خود نیز نهادی را برای این موضوع ایجاد کرد، تلاش‌های شما و رئیس سابق‌تان آقای خاتمی تا چه اندازه به هم شباهت دارد؟

ابطحی: موسسه‌ی گفتگوی ادیان ارتباطی به موسسه‌ی گفتگوی تمدن‌ها ندارد ولی گفتگو چیزی نیست که هدف باشد و وقتی به آن رسیدیم همه چیز تمام شود.

المانیتور: گفتگو تا کی و چه زمانی؟ پس نیل به هدف کجای برنامه‌های شماست؟

ابطحی: در حقیقت گفتگو مسیر است و همواره باشد وجود داشته باشد و هیچ وقت هم تمام نمی‌شود و هیچ وقت هم به یک نتیجه‌ی نهایی نمی‌رسد چون ادیان همواره وجود خواهند داشت و تا زمانی که ادیان مختلف وجود دارد، این ادیان باید با هم گفت و گو داشته باشند تا بتوانند در کنار هم باشند و زندگی مسالمت آمیز داشته باشند. من این اندیشه را که باید گفتگو کرد تا یک موضوعی را به نتیجه برسانیم را قبول ندارم. گفتگو یک پروژه‌ای نیست که پایان پذیر باشد، گفتگو پروسه‌ای است که باید همواره در کنار موضوعات اختلاف برانگیز ادیان و فرهنگ‌ها و تمدن‌ها وجود داشته باشد تا این‌ها هم بتوانند هم مسیر خود را طی کنند و هم بشریت بتواند در راهی که در نظر دارند، گام بزنند. این گفتگو از بروز خشونت‌های آینده می‌خواهد جلوگیری کند.

المانیتور : آیا مشکلاتی که امروز برای کشور ایران در سطح جهانی پیش آمده است را ناشی از همین تقابل ادیان می‌دانید؟

ابطحی: نه این‌ها مشکلاتی سیاسی هستند اما از منظر دینی نیز می‌توان راه‌کاری برای برون رفت از آن پیدا کرد، از منظر دینی رهبر جمهوری اسلامی فتوایی دادند که اگر این فتوا مورد توجه قرار گیرد در مذاکرات هسته‌ای بسیار می‌تواند راه‌گشا باشد، بر اساس فتوای آیت الله خامنه‌ای ساخت بمب هسته‌ای حرام است اما بحث‌هایی که در جریان این مذاکرات مطرح می‌شود به این موضوع این فتوا توجه ندارند.

المانیتور : شما مدتی را در زندان بودید و برای‌تان مشکلاتی پیش آمد، آیا الان مانند آقای خاتمی ممنوع‌الخروج هستید؟

ابطحی: نه من الان مدتی است که ممنوع‌الخروج از کشور نیستم.

Start your PRO membership today.

Join the middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial