رفتن به محتوای اصلی

احتمال آمادگی آیت الله خامنه ای برای تغییر

تاثیر آراء مردم ایران را بر سیاست های رهبری آن کشور نباید دست کم گرفت. 
Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei casts his ballot at his office during the Iranian presidential election in central Tehran June 14, 2013. Iranians voted for a new president on Friday urged by Khamenei to turn out in force to discredit suggestions by arch foe the United States that the election would be unfair. REUTERS/Fars News/Hassan Mousavi  (IRAN - Tags: POLITICS ELECTIONS TPX IMAGES OF THE DAY) ATTENTION EDITORS - THIS IMAGE WAS PROVIDED BY A THIRD PARTY. FOR EDITORIAL USE ONLY. NOT FOR SALE

چند ماه پس از پیروزی در انتخابات سال 1378، محمد خاتمی مصاحبه تلویزیونی تاریخی خود را با کریستین امان پور، خبرنگار سی ان ان  بر گزار کرد. در آن مصاحبه خاتمی تئوری تازه تولد یافته "برخورد تمدن ها" را مورد انتقاد قرار داده و بجای آن نظریه خود، یعنی "گفتگو میان تمدن ها"  را مطرح نمود. خاتمی عنوان می کرد که بر خلاف ادعای تئوری برخورد تمدن ها اختلافات میان دنیای اسلام و غرب ناشی از تضاد ذاتی بین این دو تمدن نیست بلکه ریشه اختلافات در عدم گفتگوی دو تمدن با یکدیگر و مآلا عدم درک یکدیگر است.

خاتمی در عمل به تئوری خود وفادار ماند. وی در دوران هشت سال ریاست جمهوری اش سیاست های آشتی جویانه با غرب را در پیش گرفت که این امر موضوع هسته ای ایران را نیز در بر می گرفت. معمار طرح توقف داوطلبانه غنی سازی اورانیوم ، به منظور اعتماد سازی میان ایران و غرب، حسن روحانی دبیر شورای امنیت ملی خاتمی بود که او نیز از همان مکتب فکری خاتمی تبعیت می کرد.  در آن دوران سه کشور بریتانیا، فرانسه، و آلمان، غرب را در مذاکرات با ایران نمایندگی می کردند.

اگر چه به دلیل نرسیدن به یک توافق پایدار، بین دو طرف، تلاش های مزبور نهایتا با شکست روبرو شد، اما رهبر ایران تعلیق نزدیک به دو سال غنی سازی اورانیوم را پذیرفت.  

امروز حسن روحانی رئیس جمهور ایران است. او مصمم است که بحران هسته ای ایران را خاتمه دهد و رابطۀ ایران و غرب را باز سازی کند. فراتر از آن روحانی در پی عادی سازی روابط با آمریکاست.  وی پیش از انتخابات گفت: " ایران قرار نیست تا روز قیامت با آمریکا قهر باشد و رابطه قطع بماند".

در حالی که تحولات متعددی خوش بینی نسبت به آشتی میان ایران و آمریکا را پس از 34 سال دشمنی افزایش داده است، آیت الله خامنه ای در سخنرانی اخیر خود سایه ای از شک و تردید را به وجود آورد. رهبر ایران در سخنرانی 9 سپتامبر (17 شهریور ماه) خطاب به  "دولت، مسئولان، سیاسیون و دیپلمات‌ها" گفت که رفتار غرب را "در چارچوب رویارویی عمیق و مبنایی غرب با اسلام" تحلیل کنند. این برداشتی است مبتنی بر تئوری "برخورد تمدن ها" که با برنامه سیاست خارجی اعلام شدۀ دولت روحانی در تضاد است. در برنامه فوق از تئوری برخورد تمدن ها انتقاد شده و اعتبار آن مورد سئوال قرار گرفته است.

در ادامه آیت الله خامنه ای "دروغگویی و ظاهرسازی را از خصلت‌های سیاستمداران غربی" برشمردند. لحن کلام رهبر ایران بی سابقه نبود اما آنچه که سئوال برانگیز است مقطع زمانی است که برای ایراد این سخنان انتخاب شده چرا که اینک که علائم آشتی میان ایران و غرب بوفور یافت می شود.

یک پیام آشکار به غرب مبنی بر این که ایران مصمم است که مذاکرات معناداری را برای خاتمه دادن به بحران هسته ای پی گیری کند، انتقال پرونده هسته ای از شورای عالی امنیت ملی به وزارت امور خارجه است؛ جائی که یک دیپلمات عملگرا که شهرت جهانی دارد سکان امور را در دست گرفته است.

علائم دیگری هم وجود دارد که از اراده ایران برای باز کردن فصل جدیدی در مناسبات خود با آمریکا حکایت می کند. هر چند که در روز 11 سپتامبر (20 شهریورماه)، جواد ظریف خبر منتشر شده توسط روزنامه عربی زبان الحیات، چاپ لندن، را که مدعی شده بود که سلطان قابوس نامه ای را از سوی اوباما به رهبران ایران تحویل داده است تکذیب کرد اما تنها چند روز پیش از گفته بود: " ممکن است پیام هایی به صورت شفاهی و یا غیر از آن به انحای مختلف برای آقای رئیس جمهور ارسال شده باشد". ظریف هم چنین تایید کرد که در جریان بحران سوریه تماس هائی بین واشنگتن و تهران بوده است. وی اضافه کرد که " اگر لازم باشد به همين روش ادامه مي‌دهيم".

تحول مثبت دیگری که می تواند از اهمیت فوق العاده ای برخوردار باشد ملاقات جواد ظریف و همتای انگلیسی اش ویلیام هیگ، در حاشیه مجمع عمومی سالانه سازمان ملل است، که قرار است ماه میلادی جاری در نیویورک برگزار شود. بریتانیا در پی حمله تظاهر کنندگان خشمگین به سفارتش در تهران در نوامبر 2011 سفارتخانه خود را در ایران بست. در صورت شکل گیری ملاقات بین ظریف و هیگ این اولین ملاقات وزیر خارجه انگلیس با یک مقام ایرانی از زمان روی کار آمدن احمدی نژاد در سال 2005 است. ملاقات مذکور هنوز قطعی نشده است اما به گفته ظریف "وزیر امور خارجه انگلیس تمایل خود را برای یک ملاقات دو جانبه علنی و یا خصوصی اعلام کرده است". ظریف گفته است که "او مشکلی با این قضیه ندارد".

حسن روحانی یک تازه وارد نیست. او فرد مورد اعتماد آیت الله خامنه ای و تا انتخابات خرداد امسال به مدت 23 سال نماینده رهبر ایران در شورای عالی امنیت ملی بوده است. پس دلایلی وجود دارد که آیت الله خامنه ای آن لحن هشدار دهنده را در ارتباط با معامله با غرب بکار برده است.

چند روز پیش از آن سخنان، در روز 5 سپتامبر (14 شهریور ماه) آیت الله خامنه ای راه تعامل توام با انعطاف را با کشور های جهان باز کرد. وی گفت که مادام که خطوط قرمز رعایت شوند " نرمش و انعطاف هنرمندانه و قهرمانانه در همه عرصه‌های سیاسی، مطلوب و مورد قبول است". ناظران سیاسی در ایران این سخنان را به معنی حمایت از سیاست خارجی روحانی با محوریت همکاری و آشتی تفسیر می کنند.

به این ترتیب، به احتمال قوی، سخنان اخیر آیت الله خامنه ای را می توان اینگونه تفسیر کرد که پیامی است به غرب که از فرصت به وجود آمده استفاده کنید. یک دیپلمات سابق ایرانی نظرش بر این است که سخنان آیت الله خامنه ای پیامی است به غرب که "اگر این فرصت ]معامله با روحانی[ را از دست بدهید  باید با من معامله کنید" و من نیز نگاهم این گونه است.

واقفعیت این است که روحانی یک فرصت برای حل مسائل مورد اختلاف و رفع خصومت ها، در جبهه های مختلف، با غرب است. اعتبار و تجربه سیاسی روحانی در ایران تقریبا منحصر به فرد است. او به مدت 16 سال دبیر شورای امنیت ملی، هشت سال رئیس کمیسیون روابط خارجی مجلس، و بین سال های 2003 تا 2005 رهبری مذاکرات هسته ای ایران را با کشور های اروپائی بر عهده داشته است. از این رو روحانی هم سیاست خارجی را درک می کند و هم بحران هسته ای ایران را.

گستردگی تجربیات روحانی در قلمرو سیاسی در ایران و اعتمادی که نظام ایران به او دارد وی را در موقعیتی منحصر به فرد قرار می دهد که بتواند همزمان با چانه زنی با قدرت های خارجی، با رهبر ایران و اعضای شورای عالی امنیت ملی نیز به مذاکره و چانه زنی بپردازد. تعلیق داوطلبانه غتی سازی اورانیوم بین سال های 2003 تا 2005 حاصل همین چانه زنی دو طرفه با بازیگران داخلی و خارجی بود.

به باور بسیاری از مقامات غربی انتخاب روحانی تغییری در سیاست خارجی ایران پدید نخواهد آورد چرا که نهایتا این رهبر ایران است که باید در این خصوص تصمیم گیری کند. اما باید توجه داشت که با تبعیت از خصیصه مشترک بین همه افراد رهبر ایران نیز از تاثیر پذیری از نزدیکان پیرامون خود مصون نیست ضمن اینکه تاثیر میلیون ها رای، با خواستۀ ایجاد تغییر را نمی توان نادیده گرفت.

شهیر شهید ثالث تحلیلگر سیاسی و روزنامه نگار مستقل است که  بطور عمده درباره امور داخلی و خارجی ایران می نویسد.  او در کانادا زندگی می کند. با او می توانید به این نشانی ایمیل بزنید :  shahir@iranamerica.org

More from Shahir ShahidSaless

The Middle East in your inbox

Deepen your knowledge of the Middle East

Recommended Articles