Ana içeriğe atla

Yahudiler Irak Kürdistanı’na dönecek mi?

Irak Kürdistan bölgesinde açılan Yahudi temsilciliği yıllar önce baskıdan kaçan Iraklı Yahudilere anayurtlarına dönme konusunda umut ışığı oldu. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.
TO GO WITH AFP STORY BY RON BOUSSO
Israeli Jews of Iraqi origin play backgammon at the Iraqi area of Jerusalem's landmark Mahne Yehuda market on November 26, 2009. Signs of the changing times can be seen throughout the maze of narrow streets that make up Mahne Yehuda, which is known to locals simply as the "Shuk" -- Hebrew for market. AFP PHOTO/MARINA PASSOS (Photo credit should read MARINA PASSOS/AFP/Getty Images)

BAĞDAT, Irak – Altmış sene önce maruz kaldıkları zulüm nedeniyle Irak’ı terk etmek zorunda kalan birçok Iraklı Yahudi hâlen anayurtlarına dönme hayaliyle yaşıyor; dini mabetlerinin, doğup büyüdükleri sokakların özlemini çekiyor. Bu hayali gerçeğe dönüştürmek birçoğu için zor, hatta imkânsız. Ancak Irak Kürdistanı’nda geçtiğimiz aylarda çıkan yasa sayesinde bazıları geri dönmeye başladı.

Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY) geçen ay Evkaf ve Diyanet Bakanlığı bünyesinde Yahudi temsilcilik ofisinin açıldığını duyurdu. Böylece resmen tanınan inanç sayısı yediye çıkmış oldu. Diğerleri ise İslam, Hristiyanlık ve Ezidi, Yarsan, Alevi ve Kakai inançları.

Yahudilerin Mezopotamya’daki tarihi M.Ö. 6. yüzyıla kadar uzanıyor. Irak’ın ekonomik ve kültürel yaşamında önemli yeri olan Yahudiler 1940’larda Baas rejimi döneminde organize saldırılara uğradı. Birçok Yahudi öldürüldü, ev ve iş yerleri yağmalandı, gasp edildi. Kurtulanlar ise Avrupa, ABD ve İsrail’e kaçtı. Yahudilerin zulme uğraması Siyonist hareketin yükselişe geçtiği, Arapların Filistin’den kovulduğu ve 1948’de İsrail Devleti’nin kurulduğu dönemde yaşandı. Oysa Iraklı Yahudilerin bunlarla hiçbir ilgisi yoktu.

Yahudilerin çoğu Bağdat’ta yerleşikti ve dinlerini özgürce yaşayabiliyordu. 1921 yılında kurulan Irak devletinin ilk maliye bakanı bir Yahudi olan Sassoon Eskell oldu. İki yıl bu görevde kalan Eskell adanmışlığı ve profesyonelliği ile tanındı.

KBY Evkaf ve Diyanet Bakanlığı Sözcüsü Merivan Nakşibendi konuyla ilgili Al-Monitor’a şunları söyledi: “KBY parlamentosu nisan 2015’te Azınlıklar Yasası’nı oy birliği ile kabul etti, Başkan Mesud Barzani de yasayı onayladı. Bu yasa Irak Kürdistan bölgesindeki her dini topluluğa temsilcilik kurma ve ibadetlerini özgürce yapma hakkı veriyor.’’

Kürdistan bölgesinde 300’den fazla Yahudi ailenin yaşadığını belirten Nakşibendi şöyle devam etti: “Kürdistan bölgesindeki Yahudilerin sayısı her geçen gün artıyor. KBY de bu nedenle diğer din ve mezhepler için yaptığı gibi Yahudiler için de temsilcilik açtı. Irak Kürdistan Bölgesi’ne dönüp burada yaşamak isteyen çok sayıda Yahudi aile var. Bölgenin yaşamak için güvenli bir yer olduğunu düşünüyorlar, özellikle de siyasi sürece katılma niyetinde olmadıklarını beyan ettikten sonra.”

Irak Başbakanı Haydar El Abadi’nin sözcüsü Saad El Hadisi ise Al-Monitor’a şu açıklamayı yaptı: “KBY’de Yahudiler için temsilcilik açılması bu temsilciliğin İsrail Devleti’nin etkisinden bağımsız kalması kaydıyla olumlu bir adım. Irak İsrail’le her türlü münasebeti reddediyor.’’

Bağdat ve başka bölgelerde Yahudiler için temsilcilik açma talebinin olup olmadığı sorusuna karşılık Hadisi şöyle dedi: “Böyle bir taleple ilgili bilgim yok. Ancak Bağdat’taki Yahudilerin sayısı diğer dini topluluklar gibi onlar için de temsilcilik açılmasını sağlayacak kadar yüksek değil. Temsilcilik açılması nüfusun büyüklüğüne bağlı.’’

Monarşi dönemindeki Irak hükümeti 1950’de Yahudileri vatandaşlıktan çıkardı. Başında Nuri El Said’in bulunduğu aynı hükümet, 1951 yılında yürürlüğe koyduğu yasayla da vatandaşlıktan çıkarılan herkesin varlıklarını dondurdu.

Kürdistan bölgesinde yaşayan ve Araz Şükür takma ismiyle anacağımız Iraklı bir Yahudi Al-Monitor’a şöyle konuştu: “Irak’taki varlığımız yeni değil. Binlerce yıldır bu ülkede yaşıyoruz. Yarım yüzyılı aşkın bir zaman önce Irak’tan gitmek zorunda bırakıldık ve başka ülkelere göç ettik. Ülkemize dönmek hakkımız. Şu an İsrail’de yaşayan ama Irak’a dönmek ve yaşamlarını Kürdistan Bölgesi’nde sürdürmek isteyen Yahudi aileler var. Çünkü bu aileler Irak’ta yaşamanın onların tarihi olduğuna inanıyor, varlıklarının kabul edilmesini istiyorlar. İsrail’de sahip oldukları her şeye rağmen Irak hâlâ onların vatanı.’’

Irak Yahudi toplumu üzerine araştırmalar yapan İsra Halid de Yahudi temsilciliğinin açılmasını Al-Monitor’a şöyle değerlendirdi: “Bu adım 2003’te Saddam Hüseyin rejiminin devrilmesinin hemen ardından atılmalıydı. Gecikmiş olsa da temsilcilik açma kararı çok önemli. Bu karar, Irak ve dünyanın en kadim topluluklarını barındıran Kürdistan Bölgesi’nin yararına olacak. Şu an Kürdistan’da birçok Kürt Yahudi aile yaşıyor ama toplumsal baskı yüzünden dini kimliklerini gizliyor.’’

Bağdat hükümetinin de harekete geçmesi gerektiğini belirten Halid şöyle devam etti: “Hükümet Bağdat ve diğer vilayetlerdeki Yahudiler için özel bir temsilcilik açmalıdır. Çünkü bu insanlar, son derece çirkin şiddet eylemlerine maruz bırakılarak göç etmek zorunda kalan, Irak’tan haksız şekilde ayrılan Irak vatandaşlarıdır ve Yahudilerin binlerce yıl yaşadığı bu topraklara hâlâ özlem duymaktadır.’’

Halid KBY için de şunları ekledi: “KBY’nin yerine getirmesi gereken birçok görev var. KBY Yahudileri korumalı, dini kimliklerini tanımalı, onlara siyasi süreçlere katılma imkânı vermeli, dini mabetlerini onarmalı. Yahudiler, Kürdistan bölgesindeki diğer dini topluluklar gibi güvenlik içinde ibadethanelerine gidebilmeli, dinlerini yaşayabilmeli.”

Yahudilerin Irak Kürdistan Bölgesi’ne dönüşü olumlu bir gelişme ve devam edebilir. Ancak Irak’ın diğer bölgeleri için aynı şey yakın vadede söz konusu değil. Zira halkın gözünde İsrailli, Siyonist ve Yahudi olmak arasında fark yok. Saddam Hüseyin’in Baas rejimi halka Yahudilerin Irak’a düşman olduğu fikrini aşıladı, İsrail karşıtlığı ile Yahudi düşmanlığını eşdeğer kıldı. Bunun değişmesi epey zaman alabilir.