Katar İran’ın Körfez’e açılan kapısı mı oluyor?

İran ve Katar arasında son dönemde yaşanan yakınlaşma Orta Doğu’da yeni tartışmalara yol açarken birçok kesim bu adımı mevcut çatışmaların azaltılması bakımından olumlu karşılıyor. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.

al-monitor Katar Emiri Şeyh Tamim Bin Hamad El Tani, Doha’daki Divan Sarayı’nda ABD Dışişleri Bakanı John Kerry’yi beklerken, 3 Ağustos 2015 Photo by REUTERS/Brendan Smialowski.

İşlenmiş konular

saudi-iranian rivalry, qatari foreign policy, iranian regionalism, iranian interests, iranian influence, iran deal, iran-saudi relations, gulf countries

Kas 4, 2015

Orta Doğu’nun ittifaklar haritası bölgesel ve uluslararası çatışmaların etkisiyle hızla değişiyor. Temmuzda imzalanan nükleer anlaşma ve İran’ın Batı’yla ilişkilerinde genel olumlu seyirle birlikte bölgedeki birçok ülke dış ilişkilerini gözden geçirmeye başladı.

İran nüfuzunun yayılmasından şikâyet eden ve bunu engellemeye çalışan ülkeler İran’ın daha da güçlendiğini düşünüyor. Ancak nükleer anlaşmanın ardından bazı Körfez ülkeleri, özellikle de Katar gerilimi düşürmeye ve İran’la arasını ısıtmaya çalışıyor.

Öte yandan İran da nükleer anlaşmanın ardından benimsediği tutumlarla kendisine karşı oluşan direnci dikkate aldı. Reformcular İran’ın Körfez ülkelerine açılım yapması gerektiğini savundu. Devlet Uzlaştırma Konseyi Başkanı Ayetullah Ali Ekber Haşemi Rafsancani, 18 Ekim’de verdiği demeçte İran’ın Suudi Arabistan’la ilişkilerini düzletmesi gerektiğini ve bunun Batı’yla nükleer görüşmelerde izlenen karşılıklı menfaat ve saygı yaklaşımıyla mümkün olacağını belirtti. İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif de 14 Ekim’de birbirine zarar vermenin ne İran’ın ne Suudi Arabistan’ın menfaatine olduğunu vurgularken şöyle dedi: “İran ve Arap ülkeleri aynı gemide. Bu gemi batarsa gemideki herkes boğulur.”

Katar’ın benimsediği tutum Tahran’ın bu yeni yaklaşımıyla bağdaştı. Görünen o ki Katar nükleer müzakerelerin sonucunu beklerken İran’ın Batı’yla yakınlaşmasına hazırlıklıydı, bunu olumlu karşılıyordu ve kendi ilişkilerine de bu doğrultuda ayar veriyordu.

Nükleer anlaşma sağlanınca ilk olumlu açıklamalardan biri Katar’dan geldi. Dışişleri Bakanı Halid Attiye 4 Ağustos’ta anlaşmanın bölgesel güvenliğe hizmet ettiğini söyledi.

Katar Emiri de 28 Eylül’de BM Genel Kurulu’nda yaptığı konuşmada İran’la iş birliği ve yakınlaşma gereğine odaklandı. Emir şu ifadeyi kullandı: “Doha ve Tahran arasındaki ilişkiler ortak menfaatler ve iyi komşuluk ilişkileri temelinde değişiyor ve istikrarlı bir şekilde gelişiyor.” Emir ayrıca “nükleer anlaşmanın bölgede güvenlik ve istikrara katkı yapmasını umutla beklediklerini” ve “İran’la Körfez ülkeleri arasında diyaloğa ev sahipliği yapmaya hazır olduklarını” belirtti.

Öte yandan Katar, Yemen savaşına da yansıyan Suudi-İran husumetinin etkisiyle bölgedeki Suudi nüfuzunun artmasından kaygı duyuyor. Suudi-Katar gerilimi, Suudi Arabistan ve diğer Körfez ülkelerinin 5 Mart’ta Katar’daki büyükelçilerini geri çekmesiyle yükselmiş, bu durum Katar’ın bölgesel etkinliğini zayıflatmıştı.

Katar, İran’la yakınlaşma yönünde bir adım daha atarak askeri ve güvenlik iş birliğiyle ilişkilerde niteliksel bir değişime de gitti. İslam Cumhuriyeti Haber Ajansı, İran ve Katar’ın 18 Ekim’de güvenlik anlaşması imzaladığını, iki ülkenin bu kapsamda sınır sularında suçla mücadelede iş birliği yapacağını duyurdu.

İran ve Katar anlaşma öncesinde de bir dizi görüşme yapmış, mutabakatlar sağlamıştı. Örneğin aralık 2010’da İran ordu komutanları Devrim Muhafızları’na ait gemilerle Katar’a gitti, burada yapılan görüşmelerde mutabakatlara varıldı. Bir güvenlik anlaşmasının imzalanmasıyla sonuçlanan görüşmelere İran’ın Katar’daki Büyükelçisi Abdullah Sahrabi ve askeri ataşesi Maşallah Purse de katıldı. Takip eden dönemde iki ülke askeri iş birliği, güvenlik ve ekonomi alanlarında temaslarını sürdürdü.

Siyasi gelişmeler dışında Katar ve İran ekonomik alanda da özellikle iki ülke arasındaki doğal gaz sahalarında ortak menfaatlere sahip. Katar şunun pekâlâ farkında ki İran’a yönelik yaptırımlar kalktığında Katar’ın bu alandaki ayrıcalıklı konumu sona erecek. Doğal gaz sektörüne yatırım yapan yabancı şirketler bugün sadece Katar’la çalışabiliyor. Yaptırımlar kalktığında İran da bu çalışmaları yapabilecek. Bu bağlamda nükleer anlaşma tüm yönleriyle uygulamaya konduğunda – ki bu süreç altı ayı bulabilir -- BM yaptırımları kalkacak ve Katar-İran ortak gaz sahalarında yeni yatırım projeleri devreye girecek. Bu projeler iki ülke arasında anlayış ve iş birliği gerektirecek.

Katar bölgedeki mezhepsel çatışmada Suudi kampında yer almak istemiyor. Kendini Arap dünyasının liderleri arasında gören Katar, Suudi Arabistan’la zaten bazı sınır anlaşmazlıkları yaşıyor ve bu ülkenin nüfuzu altına girmek istemiyor. Katar bu nedenle de ittifaklarını çeşitlendirmek ve İran’la Batı arasındaki çatlağın onarılmasından sonra İran’la yakınlaşmak istiyor.

Son Katar-İran güvenlik anlaşması Körfez ülkelerinde ve Irak’ta çok farklı tepkilerle karşılandı. Bedir Örgütü gibi İran’la iyi ilişkiler içinde olan çevreler anlaşmayı olumlu karşılarken bazıları bu adımı ihanet olarak gördü. Irak parlamentosundaki İran yanlısı Bedir Bloku 22 Ekim tarihli açıklamasında anlaşmaya destek verdi ve diğer Körfez ülkelerine de İran’la uzlaşma çağrısı yaptı.

Katar-İran yakınlaşmasına karşı olan Körfez medyası ise güvenlik anlaşmasının içeriğini abarttı ve konuyu Suudi-İran çatışmasına alet etti. Örneğin Suudi Arabistan’ın Seda gazetesi, 20 Ekim tarihli haberinde anlaşma kapsamında İran donanmasının Katar sularına gireceğini ve Katar deniz kuvvetlerinin İran’ın Keşm Adası’nda eğitim göreceğini yazdı. Gazeteye göre anlaşma Katar’ın Körfez’deki komşuları için güvenlik tehdidi oluşturuyor. Körfez’deki bazı haber siteleri ise Katar’ın “Amerikan gözdesi” konumundan “İran müstemlekesi” olma yolunda ilerlediğini yazdı.

Abartılı yorumları bir kenara bırakırsak Orta Doğu’daki tecrübeler bize şunu gösteriyor: Bölgede hasım ülkeler arasında siyasi denklemler değişince ittifaklar da değişiyor ve bazen bu değişiklikler, benzer girişimlerde bulunma imkânı olmayan Irak ve Suriye gibi savaş hâlindeki ülkeler için acı sürprizlerle sonuçlanabiliyor.

Makaleyi okumaya devam etmek için Al-Monitor’a abone olun
  • Arşivlenmiş makaleler
  • Geçtiğimiz Haftaya Bakış e-postanıza gelsin
  • Özel etkinlikler
  • Sadece davet brifingi

Recommended Articles

Hollanda birinci, Katar ikinci
Mustafa Sönmez | Türkiye-Körfez ilişkileri | Ara 2, 2020
İran ABD’ye karşı Rusya ve Türkiye’yi yanına alabilir mi?
Saeid Jafari | Iran-US tensions | Oca 14, 2020
ABD'nin Suriye yaptırımları niçin ters tepecek
Aiman Mansour | Yaptırımlar | Ara 26, 2019
Körfez’deki Katar krizinde uzlaşı çabaları sonuç verecek mi?
Jonathan Fenton-Harvey | Muhammed bin Selman | Ara 9, 2019
İran’ın Irak’taki balayı sona mı eriyor?
Gilgamesh Nabeel | Çatışma çözümlerinde sivil toplum  | Kas 7, 2019

Recent Podcasts

Featured Video

More from  Irak'ın Nabzı

al-monitor
Iraklı gençler dinden uzaklaşıyor mu?
Judit Neurink | | Eyl 21, 2020
al-monitor
Irak su meselesinde Türkiye’ye karşı hangi kozları kullanabilir?
Omar al-Jaffal | Su sorunları | Ağu 12, 2020
al-monitor
Suriye: SDG bölgesindeki suikastlar ne anlama geliyor?
Shelly Kittleson | İslam Devleti | Ağu 10, 2020
al-monitor
Irak Kürdistanı Suriyeli Kürtlere gönderilen insani yardımları engelliyor mu?
Amberin Zaman | Koronavirüs | Nis 22, 2020