نبض ترکیه

حصن‌کیف: تمدن محکوم به فنا

p
By
Article Summary
شمارش معکوس برای نابودی بناهای تاریخی ۱۲هزار ساله در دره رود دجله آغاز شده‌است. آثار باستانی زیر آب سدی در دست احداث خواهند رفت که قرار است سالانه ۳۰۰ میلیون لیره ترکیه تولید درآمد کند.

کدام کشور حاضر است بیش از ۵۵۰ بنای باستانی متعلق به چندین تمدن بین‌النهرین را فدای یک سد ‌کند؟ به نظر می‌رسد که ترکیه چنین تصمیمی گرفته است. شوخی نمی‌کنم. پروژه سد ایلیسو-که از سال ۱۹۵۸ تحت مذاکره بود، در ۱۹۸۲ تایید و در ۲۰۰۶ توسط دولت متبوع حزب عدالت و توسعه (AKP) تسریع شد- حصن‌کیف، یکی از چهارراه‌های عمده جاده ابریشم را خواهد بلعید. 

حصن‌کیف، شهری که اکنون محکوم به فنا است، شاهد ظهور و افول تمدن‌ها و سلسله‌های روم، بیزانس، پارس، آل ارتق، ایوبی‌ها، آق‌قویونلوها و عثمانیان بوده است. مکان‌های باستانی که جهان باید با آنها وداع کند شامل یک پل سنگی دوطبقه متعلق به قرن دوازدهم، مسجد اِل ریزک، خرابه‌های قلعه ماردینیک، مقبره زینل بی، ناحیه سریانی، مسجد سلطان سلیمان، مسجد کُچ، هتل و بازار آراستا، مغازه‌ها و کوره‌ها، و بی‌شمار غار مسکونی است. شهرداری باتمان، فستیوال فرهنگ و هنر حصن‌کیف را برای ۱۸ تا ۲۰ اکتبر سازماندهی کرد تا توجه همگان به یک فاجعه قریب‌الوقوع جلب شود. 

رئیس‌جمهوری که تحت تاثیر تمدن باستانی قرار نگرفت

ارگی که بر فراز صخره‌هایی به ارتفاع ۱۰۰ متر در کرانه رود دجله بنا شده، شروع حکایت حصن‌کیف است‌. ۵ تا ۷۰۰۰ غار خانگی در دل صخره‌های این ارگ و آتشفشان مجاور آن کنده شده است. تا دهه ۱۹۷۰ این منطقه به عنوان یک «شهر-ارگ» بود و زندگی هرروزه در مساجد و کلیساها و گورستان‌ها، مقبره‌ها و بازارهایش جریان داشت. شهری که گویی جایی در زمان متوقف شده بود. در ۱۹۶۶، جودت سونای، رئیس‌جمهوری وقت ترکیه از منطقه فوق عبور می‌کرد و توجهش به آنجا جلب شد:‌‌ «چطور هنوز مردم در غار زندگی می‌کنند؟ فورا باید برایشان خانه ساخته شود!» در زمین‌هایی که ارگ به آن مشرف بود خانه‌سازی شد و مردم به خانه‌های جدید منتقل شدند. شهر کهنه اینک متروکه و ویران است. 

دهه‌ها گذشته، اما متاسفانه هستند بسیاری از افراد که طرز فکرشان شبیه سونای است، و تمدن جامعه سکونت در صخره‌ها را در حد «غارنشینی»‌ پایین می‌آورند. در سال ۲۰۰۹، یاشار آغیوز، یک قانونگذار عمده اپوزیسیون، با صدور استعلامی پارلمانی از دولت پرسید که آیا «حصن‌کیف را قربانی سدی ۴۰-۵۰ ساله‌ می‌کند.» وزارت محیط‌زیست از این طرح در ازای نابودی یک تمدن حمایت کرد و گفت:‌«آب تنها شهر سفلی را می‌پوشاند، که ساختارش قبلا نابود شده.» عبدالوهاب کوشن، شهردار حصن‌‌کیف با وجودی که عضو حزب حاکم بود، با این طرح به شدت مخالفت کرد و گفت:‌ «ما غارهایمان را با ویلا هم عوض نمی‌کنیم. ما با پروژه‌هایی ‌که تاریخ و فرهنگ را نابود کنند مخالفیم.» 

چرا توریسم ممنوع شده؟

پیش از این‌که حصن‌کیف زیر آب برود و به جمع «شهرهای گمشده» جهان بپیوندد، جشنواره فرهنگ و هنر فرصت گشت و گذار در آنجا را ‌در اختیارم گذاشت. بازدیدکنندگان از حصن‌کیف، واقع در ۳۷ کیلومتری باتمان، در مقبره زینل‌بی، که به خاطر کاشی‌کاری‌هایش معروف است مورد استقبال قرار می‌گرفتند. بخش چشمگیر شهر در سوی دیگر رود دجله است. از بازار سوغاتی‌فروشان که گذشتیم به دروازه شهر قدیمی رسیدیم. آنجا بود که محافظان امنیتی جلویمان را گرفتند:

«رفتن به ارگ ممنوع است.» 

«چرا؟» 

«پارسال یک صخره سقوط کرد و سه نفر را کشت. الان رفتن به آن‌جا ممنوع است چون ممکن است این اتفاق دوباره بیافتد.» 

بنابراین تصمیم گرفتیم در کافه‌ای واقع در بالای تپه استراحت کنیم. یونس چلیک، مدیر امور فرهنگی شهرداری باتمان نیز همراهمان بود. آنجا همانطور که قهوه ترک دم‌شده بر زغال می‌نوشیدیم، مناره ۶۰۰ ساله مسجد ال‌ریزک جلوی چشممان بود ‌که تقدیر رفتن به  زیر آب را برایش رقم زده است. 

یکی از کافه‌چی‌ها به نام بلال می‌گفت مناره که اکنون لانه لک‌لک‌ها شده، تا سطح بالکنش زیر آب خواهد رفت. او دلیلی را که ماموران برای ممنوعیت تماشای منطقه آورده بودند رد کرد و گفت:‌ «اگر منطقه به دور از چشم مردم بماند، هیچ حساسیت عمومی برانگیخته نمی‌شود. به همین دلیل است که به توریست‌ها اجازه بازدید نمی‌دهند.» 

دنیای علی چوپان

 علی چوپان به موقع به کافه آمد. او فورا فهمید که به ما اجازه بازدید از حصن‌کیف را نداده‌اند و پیشنهاد کرد:‌ «خانه من روی ارگ است. اگر کمی صبر کنید شما را به آنجا می‌برم.» 

علی تنها کسی است که همچنان در یکی از غارهایی که دولت تخلیه کرده ساکن است. او یک راهنمای تور شناسنامه‌دار نیز هست. ممنوعیت بازدید از مکان، کار و بار او را «زیرزمینی» کرده است. قبل از آن که برویم علی گفت:‌ «اول بگذارید فال قهوه برایتان بگیرم، بعد اطراف را نشانتان می‌دهم.» 

بلال پیشنهاد کرد ما را از یک راه مخفی به ارگ ببرد. ما هم ممنوعیت را شکستیم و راهی شدیم. می و بیزین، دو عضو گله علی نیز در کرانه رود به ما پیوستند. این اسم‌ها را من رویشان گذاشتم:‌ در زبان کردی، می یعنی بز و بیزین یعنی گوسفند. از پله‌های کنده شده بر صخره بالا رفتیم و به سوی دیگر تپه رسیدیم. برای منع آمد و رفت، دروازه پشتی ارگ با دیوار موقت محصور شده است. می و بیزین را پشت‌سر گذاشتیم و از دیوار بالا رفتیم. آنجا دیگر ارگ نیست، بلکه منطقه‌ای است پوشیده از ویرانه‌ها.

بلال به خانه‌های کنده‌شده در دل صخره‌های ارگ و مسجد سنگی و کلیسا اشاره کرد و گفت:‌‌ «دست‌کم ۵۰۰۰ خانه اینجاست. آب حداقل تا ۶۵ متر بالا خواهد آمد و خانه‌های دره را خواهد پوشاند. به خانه‌های ارگ نمی‌رسد اما این خانه‌ها بالاخره حل می‌شوند زیرا جنس صخره‌ها خیلی نرم است.» بلال مسجد بزرگ را نشان داد (که قبلا کلیسا بود)، بنایی که به گفته او محل «ضرب اولین سکه‌ها» است. بعد مقبره را نشانمان داد و همانجا دعایی هم خواند. او توضیح داد که چطور قبلا ساکنین آب آشامیدنی را با استفاده از نوعی مکانیسم فشاری بالای تپه می‌آوردند. 

از ارگ که پایین رفتیم، می و بیزین منتظرمان بودند. بعد به دره رفتیم جایی که مسجد و کلیسا قرار دارند. در مقبره‌ای کنده‌شده در سنگ، آبی را که از چاه کشیده‌بودیم نوشیدیم و به می و بیزین هم دادیم. 

پشت ارگ، خانه‌های غارمانند در دو طرف دره به شکل نقاط پراکنده دیده می‌شدند. بلال با اشاره به جایی که قبلا بازار بود گفت: «آنجا سلمانی پدربزرگم بود.» او بعد به موضوع سقوط سنگ از دروازه‌ای که ایوبی‌ها به ارگ افزوده بودند اشاره کرد و گفت: «داشتند حفاری می‌کردند و از پتک استفاده می‌کردند. صاحب کافه هشدار داده بود که ممکن است صخره به پایین سقوط کند اما آن‌ها توجه نکردند. بعد یک صخره سقوط کرد و سه نفر را به کشتن داد.»

وقتی تور تمام شد و یک دور کامل تمام ارگ را گشتیم، بلال توصیه کرد: «اگر مقامات چیزی پرسیدند، چیزی درباره ارگ نگویید. فقط بگویید که برای دعا به مقبره رفتید.» به دروازه که رسیدیم، بلال بود که مسئولان را آرام کرد. نه از ما، و نه از می و بیزین سوالی نپرسیدند! سفر به قعر تاریخ به شدت مرا متاثر کرده‌بود.

چرا محلی‌ها بی‌قرارند

پس تکلیف چیست؟ موسسات مالی غربی یک بار توانستند پروژه سد ایلیسو را مختل کنند آن هم از این طریق که پس از انتقال مسئله به دادگاه حقوق بشر اروپایی، از اهدای وام به پروژه خودداری کردند. ساخت‌وساز فعلی از سوی یک سرمایه‌گذار داخلی حمایت می‌شود. رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه سال ۲۰۱۴ را برای تکمیل پروژه تعیین کرده است.

مردم حصن‌کیف شمارش معکوس را آغاز کرده‌اند. آنها دو گزینه دارند: مهاجرت کنند و یا در مجموعه‌های مسکونی ساکن شوند که وزارت توسعه مسکن (TOKI) در دامنه کوه‌های رامان، در مقابل شهر قدیمی و در زمینی که از آب در امان می‌ماند، بنا کرده است. وزارت توسعه مسکن ترکیه ادعا می‌کند که حصن‌کیف جدیدی را به سبک معماری آرتقید بنا کرده است.

زندگی در جایی که دهه‌هاست کسی در آن سرمایه‌گذاری نکرده، موجب ناخشنودی محلی‌ها است. اول به این دلیل که این منطقه، محلی باستانی و ممنوعه برای ساخت‌وساز بود، و دوم آن که همواره گمان می‌کردند منطقه دیر یا زود زیر آب خواهد رفت. بلال می‌گوید: «مار و عقرب‌گزیدگی در اینجا امری رایج است اما پزشک و دکتر در کار نیست. زندگی غیرقابل‌تحمل است. از وقتی ارگ را بستند‌، دیگر توریست هم اینجا نمی‌آید.»

در آغاز، اغلب ساکنین حصن‌کیف سد را ناجی خود می‌دانستند. برای آنان سد به معنای پول و اشتغال بود، اما پولی که به ازای زمین‌هایشان گرفتند به کلی ناامیدشان کرد. آنان با پیشرفت ساخت‌وساز، پی به وجود گنجی بردند که داشت از کفشان می‌رفت. در تاریخ دهم اکتبر، ساکنان حصن‌کیف با شرکت در تظاهرات راه پل را مسدود کردند.

یکی از بازاری‌های بازار کهنه می‌گوید: «مغازه‌ام هفت هزار لیره ترکیه (۳۵۰۰ دلار) و خانه‌ام ۲۰ هزار لیره (۱۰ هزار دلار) می‌ارزید. از من می‌خواهند به مجموعه جدید اسباب‌کشی کنم. قیمت یک خانه در آنجا ۱۸۰ هزار لیره (۹۰ هزار دلار) است و پیشنهاد می‌دهند ۱۶۰ هزار لیره (۶۰ هزار دلار) وام بگیرم.»

علی چوپان نیز قبل از آن که برود گفت نگران است: «تا دهه ۱۹۷۰ چهارده هزار نفر در غارها زندگی می‌کردند. الان فقط من یکی مانده‌ام. والدینم تا ۲۰۰۸ با من بودند. به من وعده خانه و شغل دادند اما هیچ‌یک محقق نشد. من به تاریخ و آب‌وهوای این بالا عادت دارم. نمی‌توانم رها کنم.» علی معتقد است هنوز دو راه برای نجات تاریخ هست:‌ «یکی این‌که سد در جایی دور از حصن‌کیف ساخته شود تا دریاچه پشت سد، منطقه را غرق نکند و راه دوم این‌که به جای یک سد، دو سد ساخته شور تا جریان آب کاهش یابد.» 

گروه عقلایی که اردوغان در چارچوب روند صلح کرد‌ها تشکیل داده نیز پیشنهاد کرده است تا پروژه احداث سد متوقف یا اصلاح شود. این گروه در گزارشی که درباره پروژه نوشته می‌گوید: «باید ملاحظه کرد که اگر حصن‌کیف یک منطقه میراث باستانی جهانی است، عواید حاصل از آن از درآمد اقتصادی حاصل از احداث سد فراتر است. بنابراین، دست‌کم کاهش سطح آب باید مورد ملاحظه قرار گیرد تا آثار طبیعی و تاریخی حفظ شود.» 

اما دولت، سرمایه‌گذاری در میراث تاریخی حصن‌کیف را به بهانه تروریسم از دستور کار خارج کرده است. ساکنین حصن‌کیف منطقه را عاری از «تروریسم» می‌دانند. سرکان اُجاک، روزنامه‌نگار و گزارشگر نشریه رادیکال چاپ استانبول، که با مسئله سد ایلیسو آشنا است به المانیتور گفت:‌ «۱۰-۱۵ سال پیش قرار بر این بود که غارها و معابری را که مورد استفاده پ‌ک‌ک (حزب کارگران کردستان) بود زیر آب ببرند. برای حفظ حصن‌کیف، پیشنهاد شد که به جای یک سد بزرگ، پنج سد کوچک ساخته شود، اما کسی اهمیت نداد. آن‌ها ساخت‌و‌ساز را آغاز کردند هرچند که تحرکات تروریسم به شکل چشمگیری کاهش یافته‌است.» 

وعده اردوغان مبنی بر این‌که بناهای تاریخی به جای دیگری منتقل خواهند شد، تنها لبخند تلخی را بر لب محلی‌ها نشانده است. مسئله حصن‌کیف فقط مقبره و مناره نیست. هرچند، کارشناسان هشدار داده‌اند که جابه‌جایی، بناها را به تلی از سنگ و خاک بدل خواهد کرد. من به عنوان کسی که به تازگی از حصن‌کیف بازگشته، فقط می‌گویم:‌ «تمدن زندگی در غارهای مسکونی دارد در سکوت ناپدید می‌شود. اکنون وقتش رسیده که صدای آن را بشنویم.»

Continue reading this article by registering at no cost and get unlimited access to:

  • The award-winning Middle East Lobbying - The Influence Game
  • Archived articles
  • Exclusive events
  • The Week in Review
  • Lobbying newsletter delivered weekly
Found in: turkey, recep tayyip erdogan, pkk, history, dam, akp

فهیم تاشتِکین مقاله‌ نویس و سردبیر بخش اخبار خارجی روزنامه «رادیکال» ترکیه است. او همچنین مجری برنامه تلویزیونی «دوغو دیوانی» است که هر دو هفته یک بار از شبکه تلویزیونی «آی‌ اِم سی تی وی» پخش می‌ شود. در عین حال آقای تاشتکین تحلیل گر سیاست های خارجی ترکیه٬ قفقاز٬ خاورمیانه و همچنین امور اتحادیه اروپا است. او از سردبیران موسسان آژانس خبری قفقاز بود

x

The website uses cookies and similar technologies to track browsing behavior for adapting the website to the user, for delivering our services, for market research, and for advertising. Detailed information, including the right to withdraw consent, can be found in our Privacy Policy. To view our Privacy Policy in full, click here. By using our site, you agree to these terms.

Accept