رفتن به محتوای اصلی

تلاش اسرائیل برای استفاده از نفوذ پوتین بر ایران

نفوذ در سوریهٔ پس از جنگ، مواضع ایران، روسیه، اسرائیل و آمریکا را در قبال یکدیگر، رقم می‌زند.
Russian military jets are seen at Hmeymim air base in Syria, June 18, 2016. Picture taken June 18, 2016. REUTERS/Vadim Savitsky/Russian Defense Ministry via Reuters ATTENTION EDITORS - THIS IMAGE WAS PROVIDED BY A THIRD PARTY. EDITORIAL USE ONLY. - RTX2H2BC

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، هفتهٔ گذشته در اقامتگاه پرزیدنت ولادیمیر پوتین در سوچی روسیه، با او دیدار و گفتوگو کرد. این ششمین ملاقات طرفین در دو سال گذشته بوده است؛ یعنی از زمانی که نیروی هوایی روسیه، عملیات نظامی خود را در سوریه آغاز کرده است. نتانیاهو به روسیه آمد تا نگرانی خود را دربارهٔ قصد ایران و گروه شیعهٔ حزب‌الله برای حضور دائمی در مناطقی از سوریه ابراز کند که هم‌اکنون داعش در آن‌ها در حال شکست‌خوردن است.

اسرائیلی‌ها نگران آن هستند که چه کسی در سوریهٔ پسا داعش، نقش کلیدی را بازی می‌کند. دیدار روز ۲۳ آگوست نتانیاهو، سه روز پس از سخنرانی بشار اسد در میان دیپلمات‌ها در دمشق صورت می‌گیرد. اسد، روسیه را در کنار ایران و حزب‌الله قرار داد و از نقش آن‌ها در جنگ علیه تروریسم برای رهایی سوریه، تجلیل کرد.

ارتش سوریه و حزب‌الله، عملیات نظامی موفقی را علیه داعش در مرز سوریه با لبنان اجرا کردند. رویدادهایی مثبتی را نیز در جبهه‌های دیگر شاهد بوده‌ایم. با توجه به این موارد، چه کسی می‌تواند ایران و متحدانش را وادار به خروج کند و چگونه؟ آیا پوتین می‌تواند در این راه به نتانیاهو کمک کند؟ پاسخ این سئوال، «نه» است.

آندره کلسنیکوف، خبرنگار ویژهٔ روزنامهٔ کومرسانت روسیه، کسی که ۲۰ سال یکی از روزنامه‌نگاران حاضر در کرملین بوده است، دربارهٔ نشست سوچی نوشت: «حتی اگر پوتین قصد کمک داشته باشد، یاری او تنها می‌تواند از نظر آرامش روحی [برای نتانیاهو] مؤثر باشد. یعنی پوتین می‌تواند تنها به حرف طرف اسرائیلی گوش کند اما حتی محدود کردن نفوذ ایران در منطقه برای او کاری دشوار است. از سوی دیگر، پوتین خرسند می‌شود که دربارهٔ مسائل مهم جغرافیای سیاسی، طرف مشورت قرار گیرد. از این رو، می‌توان این نشست را برای دو طرف مفید دانست.»

رئیس‌جمهوری روسیه در برابر روزنامه‌نگاران، از اظهار نظر در مورد شکایات نتانیاهو از ایران، پرهیز و به گفتن کلیاتی مبهم اکتفا کرد. او خرسندی خود را از این مسئله ابراز داشت که «مکانیسم مؤثر همکاری متقابل [میان روسیه و اسرائیل] و رهبری دو کشور، برقرار شده است.» این، پیامی روشن به تهران بود که مسکو موضع خود را تغییر نداده است. چند ساعت بعد، این موضع از سوی واسیلی نبنزیا، نماینده، دائم روسیه در سازمان ملل متحد، تأیید شد. اینترفاکس از قول او نوشت: «ما از موضع اسرائیل در قبال ایران باخبریم اما باور داریم که ایران نقشی بسیار سازنده در سوریه بازی می‌کند.»

مسکو چندین سال کوشید تا جامعهٔ بین‌الملل را قانع کند که ایران عضوی محق برای شرکت در گفت‌وگوهای سوریه است. با این‌که ایران یک رقیب جدی برای مسکو در مسائل نظامی -و در آیندهٔ نزدیک، اقتصادی و سیاسی- سوریه محسوب می‌شود، واقعیت این است که بدون ایران، بازگرداندن ثبات به سوریه بسیار دشوار است. مسکو این را به خوبی دریافته است.

نکتهٔ دیگری نیز در میان است. وجود احتمال قوی در مورد این‌که مسکو و تهران طی گفت‌وگوهای خود، برای وزن‌بخشی بیشتر به موضع روسیه در مذاکرات مربوط به روسیه به توافق برسند، خشم واشینگتن را برانگیخته است. وانگهی، میزان نفوذ روسیه بر ایران -اگر چنین نفوذی وجود داشته باشد- در این‌جا دخیل نیست. مسئله در این‌جا، نمود ظاهری نفوذ برای روسیه است که نوعی قدرت‌نمایی به شمار می‌آید.

با این حال، مسکو، موضع اسرائیل را در مورد مسائل منطقه، در نظر می‌گیرد. بنا بر گزارش رسانههای اسرائیلی، الکساندر شین، سفیر روسیه در اسرائیل، گفت که پس از پایان درگیری‌های سوریه، نیروهای هوادار ایران و هرگونه نیروی خارجی دیگر، نباید در سوریه بمانند. تنها مسئله، این است که روسیه نیز نیرویی خارجی است و سیاستش در قبال سوریه، نه در وزارت خارجه، بلکه در کاخ ریاست جمهوری و وزارت دفاع تعیین می‌شود. مع‌الوصف، هیچ فرد نظامی در گفت‌وگوی پوتین-نتانیاهو حضور نداشت. در طرف اسرائیلی، یوسی کوهن، مدیر موساد، نتانیاهو را همراهی میکرد. گفته شده است که کوهن «جزئیاتی حساس و معتبر از اطلاعات نگران‌کننده‌ای» را در مورد فعالیت‌های ایران در سوریه، در اختیار رئیس‌جمهوری روسیه گذاشته است -تا مسکو را قانع کند که ایران، یک تهدید محسوب می‌شود.

اسرائیل و ایالات متحده به‌وضوح خواستار تضمینی هستند که هیچ پایگاه نظامی ایرانی در سوریه وجود نخواهد داشت. ایران می‌خواهد مطمئن شود که هیچ پایگاه آمریکایی وجود نخواهد داشت. بعید است آن‌ها موافقت کنند که تنها نیروی نظامی خارجی در سوریه، روسیه باشد. مسکو قصد ندارد که از پایگاه‌های نظامی‌اش در طرطوس و حمیمیم چشم بپوشد. کرملین اکنون به حرف تمامی طرف‌ها گوش می‌کند اما قولی به کسی نمی‌دهد.

این بدان معناست که اسرائیل باید اکنون با همان چیزی که در دست دارد، خشنود باشد- دارایی‌هایی که ناچیز هم نیستند: مسکو اگر چه مراقب است که رویارویی عمده‌ای میان نیروهای اسرائیلی و ارتش سوریه روی ندهد، لیکن اغلب چشم بر عملیات اسرائیل علیه حزب‌الله در سوریه می‌بندد. یکی از موقعیت‌های خطرناک، در ماه مارس و یک هفته پس از دیدار پیشین نتانیاهو از مسکو روی داد. نیروی هوایی اسرائیل، مراکز مربوط به ارتش سوریه را در نزدیکی پالمیرا هدف قرار دادند تا بنا بر گزارش‌ها، کاروان حامل سلاح به حزب‌الله را نابود کنند. نیروی ضد هوایی سوریه واکنش نشان داد. وزارت خارجهٔ روسیه، گری کورن، سفیر اسرائیل در مسکو را احضار کرد و گفت که هرگونه درگیری میان اسرائیل و ارتش سوریه، «غیر قابل قبول» است. با این حال،‌ روس‌ها حتی یک کلمه دربارهٔ حزب‌الله سخن نگفتند.

با این وجود، ایستادن میان ایران و اسرائیل، می‌تواند به روسیه فضایی برای مانور ببخشد. نیروهای حزب‌الله و گروه‌های شیعهٔ عراقی ممکن است در شرایط خاصی به خانه‌های‌شان در لبنان و عراق بازگردند. شرط نخستین و لازم، بازگشت ثبات به سوریه و تضمین حفظ منافع ایران پس از آن است. همچنین، این خروج نباید به‌صورت یک پیروزی برای اسرائیل و آمریکا به تصویر کشیده شود. روسیه می‌تواند در این مسئله نقشی بینابینی را بازی کند اما در هر صورت، باید توافقی را با ایران صورت داده باشد.

شایان ذکر است که در روز ملاقات نتانیاهو با پوتین، وزارت دفاع روسیه اعلام کرد که مرکزی که قرار بود در امان اردن، به نظارت بر منطقهٔ کاهش تنش در جنوب سوریه بپردازد، کار خود را آغاز کرده است. توافق‌ها بر سر این نظارت، در ماه جولای انجام شده بودند و یک نگرانی جدی برای اسرائیل به شمار می‌آمدند. برای روسیه اما مناطق کاهش تنش، نوعی پرستیژ خاص به شمار می‌رود. مسکو به دستاورد مذاکراتی غرّه است که در پی آن، در روز ۲۳ آگوست، وزیر دفاعش سرگئی شویگو، در ملاقات با یعقوب صراف، وزیر دفاع لبنان، استقرار چهار منطقهٔ کاهش تنش را برای پایان جنگ داخلی سوریه، اعلام کرد.

با این حال، توافق روشنی در مورد ایجاد منطقهٔ کاهش تنش در ادلب وجود ندارد.

ملاقات میان شویگو و صراف در همان روزی صورت گرفت که پوتین و نتانیاهو دیدار کردند. این همزمانی می‌تواند نشانه‌ای باشد از آن که استراتژی مسکو در سوریه، مانند یک بازی شطرنج چندجانبه است. 

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial