آیا ایران چالشی برای بازار گاز روسیه در اروپا است؟
دلیل ضعف صادرات گاز ایران، نه فقط تحریمهای اقتصادی، بلکه فقدان زیرساختهای انرژی و همچنین میزان مصرف داخلی است.
اظهارات مقامهای ایرانی در مورد قصد تهران برای ورود به بازار گاز اروپا، کماکان بخشی از یک بازی سیاسی است که مقامهای جمهوری اسلامی به آن میپردازند تا غرب را به برداشتن هر چه بیشتر تحریمها و برقراری مجدد ارتباط با ایران، ترغیب کنند. با این حال، به نظر میرسد که چنین اظهاراتی تا امروز بیشتر بر رفتار دولت روسیه و شرکتهای هیدروکربن این کشور اثر داشته تا شرکتهای اروپایی.
مقامهای ایرانی از دهه ۱۹۹۰ میلادی به کشورهای اروپایی وعده دادهاند تا وابستگی آنان را به گاز روسیه کاهش دهند. بین سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۵، تحریمهای بینالمللی مهمترین مانع بر سر راه اجرای پروژههایی بودند که قرار بود گاز ایران را به بازار اروپا برسانند. شرکتهای اروپایی به دلیل هراس از تحریمهای غرب، جرئت افزایش حضور (بیش از حدِّ مذاکره و حرف) را در بخش نفت و گاز ایران نداشتند. با این وجود، پذیرش برجام و آغاز رفع محدودیت برای همکاری با ایران، به وضوح مشخص کرد که ریشهٔ مشکل تنها در تحریمها نبود، بلکه میتوان آن را در زیرساختهای انرژی ایران جستوجو کرد. گاز طبیعی ایران در میان مدت به بازارهای اروپا نخواهد رسید.
با این که ایران بزرگترین ذخایر گاز دنیا را دارد، ظرفیتهای استخراج و زیرساختهای انتقال گاز آن هنوز توسعه نیافته اند. در نتیجه، ایران قادر نیست تا به سرعت صادرات خود را به خارج افزایش دهد. خروجی بخش گاز ایران حدود ۲۵۱ میلیارد متر مکعب در سال است که از این میزان، تنها شش میلیارد متر مکعب صادر میشود. همزمان، ایران نیاز دارد تا نسبتاً همان میزان را از ترکمنستان (که ظرفیت صادراتیاش دو برابر ایران است) وارد کند تا قادر باشد به تعهد صادرات خود پایبند بماند و نیاز استانهای شمالیاش را در طول زمستان تأمین کند. منابع ایرانی به شرط محرمانهماندن نامشان به المانیتور گفتند که سرمایهگذاری تقریبی لازم برای توسعهٔ ظرفیت استخراج گاز طبیعی و انتقال آن به بازارهای خارجی، مبلغی عظیم -چندین میلیارد دلار- است و همین امر، جمعآوری مبلغ لازم و اجرای پروژههای برنامهریزیشده را در کوتاهمدت دشوار میسازد. در بهترین حالت، سه تا پنج سال زمان لازم است تا ایران بتواند به تولید ۳۰۷ میلیارد متر مکعب [در سال] برسد.
با این وجود، افزایش تولید لزوماً به منزلهٔ افزایش صادرات نیست. صادرات به میزان زیادی به ساختار مصرف داخلی انرژی در ایران ربط دارد که وابسته به گاز است. مقامهای ایرانی علیرغم وعدهٔ گازرسانی به اروپا، اولویت خود را بر رفع نیازهای داخلی گذاشتهاند؛ این نیازها بالا و هنوز در حال افزایش هستند. برای چند دههٔ گذشته، دولت ایران فعالانه ایدهٔ جایگزینی منابع دیگر با گاز طبیعی را پی گرفته است. در نتیجه، سهم گاز طبیعی در سبد مصرف انرژی، حدود ۶۰ درصد و سهم نفت زیر ۴۰ درصد است. دولت همچنین کماکان گاز را با سوبسید به مردم خود عرضه میکند و همین امر منجر به مصرف بالای این محصول در ایران میشود.
