Ana içeriğe atla

Orta Doğu’daki internet devrimi

Orta Doğu toplumları ile dünya arasında köprüler kuran, bir arada yaşama ve hoşgörüyü teşvik eden internet ve sosyal medya ağları İslamcı kökten dincilik karşısında umut vadediyor. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.
People surf the Internet at an Internet cafe in Baghdad November 11, 2012. Iraqi telecommunications operators have warned that government plans to charge for the extra spectrum which they need to launch long-awaited 3G services could slow Internet adoption and economic growth. Picture taken November 11, 2012. To match story IRAQ-TELECOMS/  REUTERS/Mohammed Ameen (IRAQ - Tags: BUSINESS TELECOMS SCIENCE TECHNOLOGY SOCIETY)

Orta Doğu’da sessiz bir devrim yaşanıyor. Mısır’da 2000 yılında yaklaşık 460 bin olan internet kullanıcı sayısı 2014’ün sonunda 46 milyonu aştı. Bu rakam Mısır nüfusunun yarısından fazlasına tekabül ediyor. Aynı eğilim, internet kullanım yaygınlığının yılda ortalama %20 arttığı Orta Doğu ve Kuzey Afrika’daki çoğu ülke için geçerli. Bugün bu ülkelerin nüfuslarının yaklaşık %50’si internete erişimine sahip ki bu oran %42,3 olan dünya ortalamasının üzerinde. İnternet teknolojileri ve kullanımında dünyanın öncüleri arasında yer alan İsrail’de ise kullanım yaygınlığı %75 seviyesinde. Bu oran çoğu Körfez ülkesinde daha da yüksek seviyelerdeyken Ürdün ve Filistin’de (Batı Şeria) dahi sırasıyla %86 ve %60 gibi etkileyici rakamlara ulaşıyor.

Birçok Orta Doğulu genç bugün sosyal medya sitelerinde uzun zaman geçiriyor. Mısır ve Kuzey Afrika dâhil Arap dünyasındaki Facebook kullanıcıları 60 milyonu aşıyor.

Bu teknolojik dönüşüm bölgede yeni bir söylem yaratıyor ve bölgeyi dünyaya açıyor. Genellikle seküler olan genç insanlar, sosyal yaşamlarını büyük ölçüde internet ağlarına taşıyor. Bu gençler, internet oyunlarından insan haklarına kadar ortak ilgi ve değerler etrafında yeni sosyal medya toplulukları oluşturuyor. Mısırlı, Filistinli veya Faslı bir genç bugün dakikalar içinde ABD, Almanya veya Japonya’dan arkadaş edinebiliyor.

Bölgedeki gençlerin karşılıklı etkileşimiyle birlikte kültürel anlamda giderek daha çoğulcu bir iklim oluşuyor. Bu devrim sessizce yaşansa da siyasi yansımaları şimdiden görülüyor.

Arap Baharı’ndaki gösteriler büyük ölçüde Facebook ve Twitter üzerinden örgütlendi, genç insanlar sosyal medya kanalıyla meydanlara çağrıldı. Ancak örneğin Mısır’da bu protestolar amacına ulaşamadı. Tahrir Meydanı’ndaki devrim Müslüman Kardeşler tarafından rehin alındı ve akabinde askerler tarafından boğuldu.

Günümüzde sesi daha gür çıkan bir başka internet devrimi ise asırlık ideolojileri modern teknolojiyle birleştirmeye çalışan Müslüman kökten dinciler tarafından tahripkâr bir kulvarda yürütülüyor.

Al-Monitor’un 25 Haziran’da görüştüğü ABD Orta Doğu eski özel koordinatörü Büyükelçi Dennis Ross bugün tanıklık ettiğimiz eğilimi şöyle tarif ediyor: “Tamamen ret üzerine kurulu ideolojiler ortaya çıkıyor. Bu ideolojiler kendi barındırdıkları dışında hiç kimsenin olamayacağı anlayışıyla şekilleniyor, ötekinin reddine dayanıyor, hoşgörü ve bir arada yaşama değerlerini dışlıyor, tek bir doğrunun olduğunu ve bu doğruyu sorgulayan herkesin mutlaka mürtet olduğunu kabul ediyor.’’

Günümüzün köktendinci hareketleri içinde İslam Devleti (İD) büyük ölçüde lider konumunda. Örgüt şehir ve bölgeleri fethederken korku salma yöntemini de kullanıyor ve bunu YouTube’da yayımladığı infaz görüntüleriyle yapıyor.

Gerçekten de internet, her yeni teknoloji gibi hem olumlu hem olumsuz toplumsal değişimler için kullanılabiliyor. Örneğin nükleer alandaki atılım hem sivil kullanımlı nükleer enerji gibi olumlu bir amaçla hem nükleer silah üretimi gibi olumsuz bir amaçla kullanıldı.

Olumlu yönüne bakınca internet de insanlara medya üzerinden daha fazla bilgi ulaştırıyor, internet üniversiteleriyle eğitim sağlıyor. Herkesin erişebildiği çok uluslu internet şirketleri sayesinde gençler yeni iş imkânlarına kavuşuyor.

İnternet bugün neredeyse tüm Arap ülkelerinde kadın-erkek eşitliği veya azınlık hakları gibi yurttaş özgürlüklerinden mahrum insanların hoşnutsuzluklarını dile getirdiği bir platform oldu. İstihbarat servisleri, geniş toplumsal kesimlere ulaşabilen sosyal medya üzerinden örgütlenen protestoları denetlemekte ve bastırmakta zorlanıyor. Ancak bu dönüşümler henüz başlangıç evresindedir ve büyük oranda eğitimli ve nispeten varlıklı elit tabakalar için geçerlidir.

İnternetin olumsuz yönüne gelince geleneksel olarak toplu katılımlara bel bağlayan köktendinci hareketler beyin yıkamak, siyasi ve terörist faaliyetlere adam toplamak için artık interneti kullanıyor.

Daha liberal güçler, örneğin ağırlıklı olarak şehirli öğrenciler, buna karşı koymaya ve interneti yapıcı yönde kullanmaya çalışıyor. Ancak bu kesimler çoğu zaman örgütlenme ve güçlü siyasi önderlik bakımından zayıf kalıyor.

Kökten dincilerin ve diğer yıkıcı güçlerin daya iyi bir örgütlenmeye ve genelde daha karizmatik siyasi önderliklere sahip olduğu görülüyor. Bu dinci gruplar Batı’yı hor görürken daha pragmatik gençler küreselleşen Batı’nın faydalarından yararlanmaya çalışıyor.

Kökten dinciler, Mısır örneğinde olduğu gibi asker tarafından ezilmedikleri sürece siyasi üstünlüğü çoğu zaman ellerinde tutuyorlar. Yine de kökten dincilerin nihai zaferini ilan etmek için henüz çok erken. Toplumlar alttan alta demokratikleşmeye devam ediyor ve bu süreç daha çok sosyal medya ağları üzerinden yürüyor.

Her iki eğilim de muhtemelen zaman içinde güçlenecek. Zira din de küreselleşme de kuvvetli güçlerdir. Dolayısıyla geniş toplum kesimlerinin demokratikleşme ve barışçıl ortak yaşam arzusu düşünüldüğünde uluslararası toplum Orta Doğu’dan umudunu kesmemeli.

Öyle ki Arap ve İsrailli gençler dahi sosyal medyada ortak bir dil yakalamış durumda. İki tarafın gençleri kendi aralarında her gün binlerce diyalog yürütüyor, internetteki eğitim platformlarında birlikte çalışıyor.

Avrupa tarihinde olduğu gibi Orta Doğu’daki gerçek dönüşüm de hükümetler değil, insanlar tarafından sağlanacak, bu uzun bir zaman ve çok sayıda insanın katılımını gerektirecek.

Woodrow Wilson Uluslararası Bilim Merkezi Yeni Girişimler Programı Başkan Yardımcısı ve eski Orta Doğu barış müzakerecisi Aaron David Miller bu konuda Al-Monitor’a şöyle diyor: “Dönüşümleri hükümetler sağlayamaz. Bunu ancak insanlar yapabilir. Tavırlarını değiştirerek, değerlerine sahip çıkarak, iş birliği yaparak, ‘öteki’nin ihtiyaç ve gereksinimlerine saygı ve anlayış göstererek…”

Sonuç olarak uluslararası toplum, internet çağında çağdaşlaşma ve normalleşmeden yana olan milyonlarca Orta Doğulu genci hesaba katmalı. Köktendinciliğe en iyi yanıt bu genç insanlar olacak.

Join hundreds of Middle East professionals with Al-Monitor PRO.

Business and policy professionals use PRO to monitor the regional economy and improve their reports, memos and presentations. Try it for free and cancel anytime.

Free

The Middle East's Best Newsletters

Join over 50,000 readers who access our journalists dedicated newsletters, covering the top political, security, business and tech issues across the region each week.
Delivered straight to your inbox.

Free

What's included:
Our Expertise

Free newsletters available:

  • The Takeaway & Week in Review
  • Middle East Minute (AM)
  • Daily Briefing (PM)
  • Business & Tech Briefing
  • Security Briefing
  • Gulf Briefing
  • Israel Briefing
  • Palestine Briefing
  • Turkey Briefing
  • Iraq Briefing
Expert

Premium Membership

Join the Middle East's most notable experts for premium memos, trend reports, live video Q&A, and intimate in-person events, each detailing exclusive insights on business and geopolitical trends shaping the region.

$25.00 / month
billed annually

Become Member Start with 1-week free trial

We also offer team plans. Please send an email to pro.support@al-monitor.com and we'll onboard your team.

What's included:
Our Expertise AI-driven

Memos - premium analytical writing: actionable insights on markets and geopolitics.

Live Video Q&A - Hear from our top journalists and regional experts.

Special Events - Intimate in-person events with business & political VIPs.

Trend Reports - Deep dive analysis on market updates.

All premium Industry Newsletters - Monitor the Middle East's most important industries. Prioritize your target industries for weekly review:

  • Capital Markets & Private Equity
  • Venture Capital & Startups
  • Green Energy
  • Supply Chain
  • Sustainable Development
  • Leading Edge Technology
  • Oil & Gas
  • Real Estate & Construction
  • Banking

Already a Member? Sign in

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial