Ana içeriğe atla

İran’ın Orta Asya’ya “köprüsü” var mı?

İran, laik Orta Asya ülkeleriyle ilişkilerinde İslamcı gündemden uzak durmayı sürdürürse ekonomik ve siyasi alanda geniş bir iş birliği potansiyeline sahip. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.
Iranian President Hassan Rouhani (L) and his Turkmen counterpart Gurbanguly Berdymukhamedov take part in a joint press conference following their meeting in Ashgabat on March 11, 2015. Hassan Rouhani is on his first state visit to Turkmenistan. AFP PHOTO / IGOR SASIN        (Photo credit should read IGOR SASIN/AFP/Getty Images)

İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani’nin geçtiğimiz günlerde Türkmenistan’a gerçekleştirdiği ziyaret münferit bir olay olarak görülemez. Ruhani yönetimi, göreve geldiği ağustos 2013’ten bu yana eski Sovyetler Birliği’nin Müslüman cumhuriyetleriyle ilişkileri öncelik olarak ele alıyor. Ekonomik iş birliği ve ticaret potansiyeli düşünüldüğünde Tahran’ın bu yönelimi tümüyle anlaşılır.

Orta Asya devletleri de İran’a büyük ölçüde olumlu yaklaşıyor. Ancak bu yeni ivmenin kalıcı sinerjiye dönüşmesi için Tahran Orta Asya’ya verdiği mesajlarda akıllıca davranmalı. Orta Asya cumhuriyetleri için İran, aşina oldukları bir medeniyeti ve dünya pazarlarına fazlasıyla ihtiyaç duydukları bir köprüyü temsil ediyor. Ancak İran ikili ilişkilere İslamcı ideolojisini karıştırmaya kalkarsa fazlasıyla sakıngan olan laik Orta Asya yönetimleri çok muhtemeldir ki yine geri çekilecek.

Ruhani Aşkabat’ta

Ruhani'nin içine kapalılığıyla tanınan Türkmenistan’a 10-11 Mart’ta gerçekleştirdiği ziyaret İran medyasında geniş yankı buldu. İran Fars Haber Ajansı’nın dikkat çektiği gibi İran’dan Aşkabat’a yapılan bu nadir ziyaretin olası meyveleri Türkmenistan’ı da heyecanlandırdı.

Ekonomik ilişkiler için son derece somut bir potansiyel bulunsa da ziyaret sırasında verilen bazı sözler diplomatik gürültüden ibaretti. Örneğin Ruhani şu an 3,7 milyar dolar olan ikili ticaret hacminin 10 yıl içinde 60 milyar dolara çıkarılması kararı alındığını söyledi. Her ikisi de petrol ve doğal gaz ihracatına bağımlı olan İran ve Türkmenistan’ın bu 16 katlık artışı nasıl sağlayacakları ise pek açıklanmadı.

Resmi açıklamalara göre Ruhani ve mevkidaşı Gurbangulu Berdimuhamedov siyasi, ekonomik ve kültürel alanda toplam 17 iş birliği anlaşması imzaladı. Ayrıca çevre ve terörle mücadele konularında yakın çalışma sözü verdi. Güvenlik alanındaki iş birliği, ikili ilişkilerde son dönemde gerçekten de ön plana çıkıyor. Eylül 2014’te Türkmenistan’a giden Hüseyin Dehgan, bu ülkeyi ziyaret eden ilk İran savunma bakanı oldu. Bunun yanında İran ve Kazakistan arasında da savunma konulu görüşmelerin sıklaştığı dikkat çekiyor.

İran ve Türkmenistan savaşla tarumar olan Afganistan’ın komşuları. Afganistan’daki istikrarsızlığın çevreye yayılmasını engellemek, Afganistan çıkışlı uyuşturucu trafiğini durdurmak iki ülke için son derece somut iş birliği gerekçelerini oluşturuyor. Tahran, bu alanlardaki geniş tecrübesiyle Aşkabat için verimli bir ortak olabilir. 1999’a kadar Rus askerlerin koruduğu Türkmenistan-Afganistan sınırı o denli zapt edilmez hâle geldi ki Aşkabat’ın sınırı tümden kapatmayı düşündüğü bildiriliyor.

Başlıca güvenlik konularından bir diğeri de Hazar bölgesindeki askeri durum. Tahran’ın yerleşik politikası ABD başta olmak üzere bölge dışı ülkelerin burada askeri varlık tesis etmesini engelleme yönünde. Bu kritik mevzuda Tahran’la Aşkabat arasında herhangi bir anlaşmazlık görünmüyor.

Dünyaya açılan köprü İran

Ortak güvenlik menfaatleriyle ilgili konular bir yana Ruhani’nin Aşkabat ziyaretinde en çok öne çıkan başlık, İran’ın Türkmenistan’ı ve diğer dört Orta Asya devletini dünyaya bağlayan stratejik güzergâh olma çabalarını canlandırmasıyla ilgili. Ruhani’ye göre taraflar, Türkmenistan’dan Umman Denizi ve İran’a uzanacak Güney-Kuzey koridorunun yapım ve açılışını hızlandırmaya kararlı. Bu proje denize kıyısı olmayan Orta Asya devletlerine önemli bir çıkış alternatifi sağlayacak.

Aralık ayının başında İran, Kazakistan ve Türkmenistan Orta Asya’yı İran’ın güney limanlarına bağlayan ve uzun zamandır beklenen demiryolunun açılışını yaptı. Kazakistan’dan yapılan buğday sevkiyatıyla yeni hat kullanıma girdi bile. İran bu 930 kilometrelik hattı başını kendisinin çektiği yeni bir bölgesel ulaştırma ağının kritik unsuru olarak görüyor. Ayrıca coğrafi koşulların kaçınılmaz bir sonucu olarak Türkmenistan da eski bir İran büyükelçisinin deyimiyle İran’ı “Orta Asya’nın diğer bölgelerine bağlayan köprü” konumunda.

Orta Asya devletleri hiç kuşkusuz İran’la yeni ekonomik ve altyapısal bağlar kurmaya açık. Bu devletlerin bağımsızlıklarını kazandıkları 1991 yılından bu yana devreye soktuğu altyapı projeleri çoğunlukla doğuya yönelik olup Çin pazarına bağlanmayı amaçladı. Bu yönelim şu ana dek olumlu sonuçlar verdi ama Çin’e aşırı bağımlılık riski de her zaman ortada. Öte yandan Orta Asya’dan petrol ve doğal gaz ihracatının geleneksel güzergâhı olan Rusya da Ukrayna krizinde Batı’yla yaşadığı çatışma ve maruz kaldığı yaptırımlar nedeniyle ciddi siyasi ve ekonomik sorunlar yaşıyor. Rusya ayrıca 2015’te Türkmenistan dâhil Orta Asya’dan enerji ithalatını azaltmayı planlıyor.

Türkmenistan ve diğer Orta Asya devletlerinin güvenlik ve ekonomi bakımından karşı karşıya olduğu bu koşullar İran seçeneğinin yeniden gündeme alınmasını teşvik ediyor. Ruhani’nin İran’ı yeniden uluslararası ekonomiye katma kararlılığı ve nükleer dosyayı uluslararası toplumla çözme çabası Orta Asya’nın İran’la iş birliği isteğini daha da artırıyor.

Ticari ilişkileri, karşılıklı menfaat sağlayan altyapı projelerini artırma girişimleri hiç kuşkusuz İran’ın Orta Asya devletleriyle ilişkilerde yeni bir çığır açmasına katkı yapabilir. Ancak Tahran özenli olmak zorunda. Zira beş Orta Asya devleti, Müslüman çoğunluklu nüfuslara sahip olsa da laikliğe sadık rejimlerle yönetiliyor. Burada Tahran’ın hakkını teslim etmek gerekir: İran İslam Cumhuriyeti, 1991’dan bu yana kuzey komşularıyla ilişkilerine hiçbir zaman İslamcı bir gündem dayatmaya çalışmadı. İran’ın bu yaklaşımı sürdürmesi Orta Asya devletleri açısından yakınlaşmanın olmazsa olmaz koşulu.

More from Alex Vatanka

Recommended Articles