Türkiye'nin Nabzı

Cumhuriyet tarihinin ilk kilisesi

By
p
Article Summary
Cumhuriyet tarihinin ilk kilisesini inşa etmeye hazırlanan Süryaniler hem umutlu hem de ana vatanları Mardin’de el konulan kiliseleri yüzünden hüzünlüler.

AK Parti iktidarı, Cumhuriyet tarihinin ilk kilise inşaatına ev sahipliği yapıyor. Süryani cemaatinin mücadelesi sonucunda İstanbul Yeşilköy’de bir arsa Beyoğlu Süryani Kadim Meryemana Kilisesi Vakfı’na tahsis edildi. Mart ayında İstanbullu Süryaniler, 96 yıllık Cumhuriyet’in ilk kilisesi için kazmayı vurmanın heyecanını yaşarken ana vatanları Mardin’deki Süryaniler el konulmuş asırlık kiliselerinin hüznü içinde.

Cumhuriyet tarihinin ilk kilisesi aynı zamanda gayrimüslimlerin yüz yıllık göç hikâyesini yansıtıyor. Süryanilerin 1915’teki Seyfo katliamıyla başlayan Mardin’den göç hikâyeleri, bugünlere kadar geliyor. Dünyanın dört bir yanına dağılan Süryanilerin asırlık göç yolundaki duraklarından biri de İstanbul.

Beyoğlu Süryani Kadim Meryemana Kilisesi Vakfı Başkanı Sait Susin süreci Al-Monitor’a şöyle anlatıyor: “Süryanilerin İstanbul’daki durumu diğer azınlık cemaatlerinden farklı. Süryaniler İstanbul’da hep vardı ama Mardin’den 1950’de yoğun olarak başlayan göç ile sayıları arttı. Bugün 18 bine yakın Süryani İstanbul’da bulunuyor. Güneydoğu’da sayısız kilise var ama İstanbul’da sadece bir kilise var. Bu kilise bize yetmiyor. Kardeş cemaatlerin kiliselerinde ayinlerimizi yapıyoruz ama ritüeller uymuyor, saatlerde sorun yaşanıyordu. Biz de yoğun olarak yaşadığımız İstanbul Yeşilköy’de yedi yıldan beri bize bir yer tahsis edilmesini istiyorduk. İstanbul Büyükşehir Belediyesi kısa zamanda formaliteleri tamamladı.”

Sürecin yedi yıla yayılmasının nedeni sadece bürokratik işlemler değil. Süryani cemaatine tahsis edilen söz konusu arsanın aslında başka bir gayrimüslim cemaatine ait olmasından da kaynaklanıyor. Cumhuriyet’in ilk kilisesinin inşa edileceği yer aslında eski bir Katolik mezarlığı. Yeşilköy Latin Katolik Mezarlığı’na en son 1950’de defin işlemi yapılmış, daha sonra buraya da diğer azınlık mülkleri gibi el konulmuştu. Hazine’nin burayı Süryani cemaatine tahsis edilmesi üzerine Katolik cemaati ile sorun yaşandı, sorun Papa Francis’in devreye girmesi ile aşıldı.

Susin bu mezarlığı koruyacaklarını belirterek şöyle devam ediyor: “Mezarlıklar korunacak. Aynı zamanda bu alanda küçük bir şapel var, onun da onarımını yaparak koruyacağız.”

İstanbul’da onlarca arsa varken neden Süryanilere bir gayrimüslim mezarlığı tahsis ediliyor? Bu sorunun sahibi Türkiye’nin tek Süryani Milletvekili Tuma Çelik. Halkların Demokratik Partisi (HDP) Mardin Milletvekili Çelik Al-Monitor’a şöyle diyor: “Daha önce devletin gasp ettiği bir yere yapılıyor bu kilise. Bu, siyasi iktidarın üzerindeki sorunu bir başkasına atma adımı olarak yorumlanabilir. Eğer iktidar bu konuda samimi olsaydı İstanbul’da Hazine’ye ait olan çok sayıda araziden birini tahsis eder ve buraya Süryani kilisesi inşa edilirdi. Saygı duyardım. Burada farklı bir durum söz konusu. İktidar bir taraftan bu sorundan kurtulmak istiyor diğer yandan da Süryanilere gül veriyor.”

Çelik şöyle devam ediyor: “Türkiye’de binlerce cami var, bunların hiçbirisinin inşaatı için izin bile alınmıyor. Ama Süryanilerin kilise inşa etmek istemesi yıllar alıyor ve Türkiye’de bir inanç grubunun kendi ibadethanesini kurması olağanüstü bir şeymiş gibi haber olabiliyor.”

Çelik’in eleştirilerinin hedefinde AK Parti iktidarı var. Peki Cumhuriyet’in ilk kilisesinin AK Parti’nin iktidarında yapılması ne anlam ifade ediyor? Çelik, “Umarım bu bir seçim yatırımı değildir. Umarım şu anda atılan adım da diğer söylemler gibi boş çıkmaz” diyerek umutsuzluğunu dile getiriyor. Çelik’in umutsuzluğunun temelinde AK Parti’nin siyasal İslam politikaları var.

Cumhuriyet’in ilk kilisesini inşa etmeye hazırlanan Beyoğlu Süryani Kadim Meryemana Kilisesi Vakfı’nın Başkanı Susin ise bu konuda çok farklı düşünüyor. Susin AK Parti’ye yöneltilen siyasal İslam temelli politika eleştirilerine ilişkin şöyle konuşuyor: “Bu söylediğinizi yurt dışından gelenler hep soruyor. Onlara ‘gerçek dindardan hiçbir zaman zarar gelmez’ yanıtını veriyorum.”

Susin için bu ilk kilise Türkiye’deki gayrimüslim cemaatleri için büyük anlamlar ifade ediyor: “Süryani cemaati olarak bize arsa tahsis edilmesini istediğimizde Cumhurbaşkanı’mız ciddi bir destek sundu, onun iradesiyle bu iş yürüdü. Belki onun bu konuya çok ciddi desteği olmasaydı izinleri alamazdık. Son 16 yılda (AK Parti iktidarı dönemi) hayal edemeyeceğimiz şeyler gördük. Mesela 1980’lerde Mardin’de Süryani çocuklarına Süryanice öğretiliyor diye manastırlar kapatılma noktasına gelmişti. Şu anda Süryanilerin resmi okulları var. 2008 yılında çıkan Vakıflar Yasası ile zamanında alınmış olan gayrimenkullerimizin hepsi iade edildi. Son açıklanan ekonomi paketinde Cumhurbaşkanı 55 kilise, manastır ve mezarlığın devrini azınlık vakıflarına yaptı. Hayal edemeyeceğimiz şeylerdi bunlar. Eskiden mülk alamıyorduk, şimdi istediğimiz bağışı alabilir yapabilir duruma geldik. Tek şart isteniyor o da bunun resmi yapılması. Cumhuriyet tarihinin azınlıklar açısından en parlak devrini yaşadığımızı söyleyebilirim.”

Sait Susin 71 yaşında bir Süryani. Cumhuriyet tarihinin büyük bölümüne tanıklık eden yaşamının son 16 yılını bu denli olumlu anlatması elbette değerli. Ama Süryanilerin ana vatanı Mardin’de aynı atmosferin olmadığını söyleyelim. 

Mardin’de bugün sadece 3 bin Süryani yaşıyor. Süryanilerin İstanbul’da bu kadar çok, Mardin’de ise az olmasının bir nedeni de Doğu ve Güneydoğu’da yıllardır süren çatışmalı süreç. Hâlâ burada ayakta durmaya çalışanlardan biri Yuhanna Aktaş. Aktaş’ın hikâyesinin son iki yılı Susin’inkinden çok daha farklı. Aktaş’ın başkanı olduğu Mardin Süryani Birliği Derneği, 15 Temmuz 2016’daki darbe girişiminin ardından çıkarılan bir kararnameyle kapatıldı. Mardin’de devam eden göç dalgasına karşın hâlâ bu topraklarda yaşamayı sürdüren Aktaş, AK Parti iktidarının ikinci dönemi olarak kabul edilen 2009 yılından bu yana Süryanilerin baskı altında olduğunu iddia ediyor.

Aktaş’ın değerlendirmesi şöyle: “Bizim en eski kilisemiz milattan sonra 397 yılında inşa edilen Mor Gabriel Manastırı’dır. El konulan manastırın 30 parçası bulunuyor. Bunun sadece 12’si iade edildi. (...) Önce kiliselere el koyup sonra iade etmek, ülkede bu kadar kiliseye el konulmuşken yeni kilise inşa etmek etik ve ahlaki değildir. Süryanilerin ne mal güvenliği ne de can güvenliği olmadığını düşünenler buraları terk ediyor. Konuşamıyoruz, hareket edemiyoruz, çok daraldık.”

İstanbul’daki kilise için Cumhuriyet’in ilk “resmi kilisesi” olacak demek daha doğru. Bu uyarıyı, HDP’nin tarihçi milletvekili Tuma Çelik yapıyor. Çelik, Mardin’de bulunan ve Süryaniler için önemli olan Mor Şerbel Kilisesi’nin bulunduğu alanın 1950 yılında askeri alan olarak ilan edildiğini belirtiyor. Bunun üzerine kilise yıkılıyor ve Mardinli Süryanilerin mücadelesiyle yeni bir kilise inşa ediliyor ancak bu yeni kilise kayıtlara geçirilmiyor.

Makaleyi okumaya devam etmek için Al-Monitor’a abone olun

  • Güncellenmiş ve ödüllü Lobicilik Yazı Dizisi
  • Arşivlenmiş makaleler
  • Özel etkinlikler
  • Geçtiğimiz Haftaya Bakış e-postanıza gelsin
  • Haftalık lobicilik bülteni
Bu bölümlerde bulundu: church construction, syriacs, syriac community in turkey, minority rights in turkey, minorities

Sibel Hürtaş, Türkiye’nin ulusal çapta yayın yapan gazeteleri Evrensel, Taraf, Sabah ve Haber Türk ile ANKA Ajansı’nda 15 yıl süreyle yüksek yargı muhabirliği yaptı. Haberleri insan hakları ve hukuk alanında yoğunlaşan Hürtaş, 2004 Metin Göktepe Gazetecilik Ödülü, 2004 Musa Anter Gazetecilik Ödülü ve 2005 yılı Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Başarı Ödülü sahibi. Makaleleri çeşitli gazetelerde yayımlanan Hürtaş’ın azınlıklar ve faili meçhul cinayetler ile ilgili makaleleri halen failibelli.org isimli sitede yayımlanmaktadır. Hürtaş’ın “Hıristiyanlar Neden Öldürüldü/Kafesteki Türkiye” kitabı 2013 yılında İletişim Yayınevinden yayımlanmıştır.

x

The website uses cookies and similar technologies to track browsing behavior for adapting the website to the user, for delivering our services, for market research, and for advertising. Detailed information, including the right to withdraw consent, can be found in our Privacy Policy. To view our Privacy Policy in full, click here. By using our site, you agree to these terms.

Accept