Irak İran ve Türkiye’yle ilişkilerini dengelemeye çalışıyor

Nuri El Maliki iktidarında İran’la güçlü bağlarını gizlemeyen Irak hükümeti, Başbakan Haydar El Abadi ile başlayan yeni dönemde komşularına yönelik daha dengeli bir politika izlemeye çalışıyor. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.

al-monitor Türkiye Başbakanı Ahmet Davutoğlu (solda) ve Iraklı mevkidaşı Haydar El Abadi Ankara’daki karşılama töreninde, 25 Aralık 2014 Photo by REUTERS/Ümit Bektaş.
Saeid Jafari

Saeid Jafari

@jafariysaeid

İşlenmiş konular

turkey, nouri al-maliki, iraq, iran, haider al-abadi, foreign policy, diplomacy

May 8, 2015

Bağdat’taki başbakanlık konutu ağustos 2014’ten bu yana yeni bir isme ev sahipliği yapıyor. Sekiz sene görev yapan Irak Başbakanı Nuri El Maliki, yerini İngiltere’de eğitim görmüş bir siyasetçiye devretti. Bölgesel ve uluslararası eleştirilerin hedefinde olan Maliki, meclis seçimlerinde daha fazla oy almış olmasına rağmen koltuğunu Dava Partisi’nin bir başka üyesi Haydar El Abadi’ye bırakmak zorunda kaldı.

Maliki başbakanlığı sırasında İran’la olabildiğince yakın ilişkiler sürdürdü. Abadi ise bu konuda farklı bir bakış açısına sahip. Dava Partisi’nin İngiltere’de sözcülüğünü yapmış olan Abadi, ilk dış ziyaretini ekim 2014’te Tahran’a yapmış olsa da bu ziyaretin ardından yaptığı açıklamalarla Irak’ın bölgesel politikalarında değişiklik sinyali verdi.

Abadi kasım 2014’te de Türkiye’ye gitti ve Türk yetkililerce sıcak karşılandı. Türk Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu ziyaretten duyduğu memnuniyeti şöyle dile getirdi: “Maliki başbakanken en ufak konular sorun oluyordu. Abadi’nin göreve gelmesiyle işler değişti.” Abadi ise Türkiye’de yaptığı açıklamada “Irak petrolünü Türkiye üzerinden dünya pazarlarına göndermek istiyoruz.” dedi.

Aslına bakılırsa Irak Kürdistanı’nda üretilen petrolün büyük bölümü dünya pazarlarına yıllardan beri Türkiye üzerinden ulaşıyor. Merkezi Bağdat hükümeti Türkiye’nin Kürdistan petrolünü taşımasına karşı çıkıyordu ama Abadi’nin bu konuda farklı bir yaklaşım izlemek istediği anlaşılıyor.

Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY) 2013’te inşa edilen ve geçen sene açılan boru hattını kullanarak uluslararası pazara ilk petrol sevkiyatını yaptığı günlerde merkezi Bağdat hükümeti KBY’nin bağımsız hareket etme kararına sert tepki verdi. Ocak 2014’te Reuters haber ajansına konuşan Maliki “Irak hükümeti Türk hükümetini hukuken sorumlu tutuyor, tazminat isteme hakkını saklı tutuyor.” dedi.

Bağdat-Ankara ilişkileri bozuldukça Türkiye Bağdat’tan uzaklaşıp Irak Kürdistanı ile ilişkilere odaklandı. Türk hükümeti ile KBY 2014’ün başlarında petrol sektörüne yönelik 15 yıllık bir iş birliği anlaşması imzaladı. Anlaşmada Irak Kürdistanı’ndan Türkiye’ye günde 400 bin varil petrol ihraç edilmesi öngörülüyor. İki tarafın iş birliği petrolle de sınırlı değil. Türkiye’nin Irak Kürdistanı’na ihracatı geçtiğimiz sene 10 milyar doları aştı ki bu rakam İran’la Irak Kürdistanı arasındaki ticaretin iki katı.

İslam Devleti’nin (İD) ortaya çıkışı Türkiye-Irak ilişkilerini daha da sorunlu hâle getirdi. İD’in oluşumundan Irak hükümetinin Sünnilere yönelik baskı politikasını sorumlu tutan Türkiye Başbakanı Ahmet Davutoğlu’nun bu tartışmalı beyanıyla ilişkiler daha da kötüleşti. Türk medyası da İD’e karşı savaşan Şii milisleri Irak’ın geleceğine yönelen ciddi bir tehdit olarak göstermeye çalıştı. Dışişleri Bakanı Çavuşoğlu, Bosna ziyareti dönüşünde “Şii milislerin etkisini azaltmak lazım. Bu gruplar Daeş’le mücadele bahanesiyle Sünni vatandaşları katlediyor.” şeklinde konuştu.

Türk-Irak ilişkileri uzmanı Siamak Kakaie Al-Monitor’a şu değerlendirmede bulundu: “Türkiye ile Irak arasındaki gerilim, 2011’de Başbakan Erdoğan’ın Irak Başbakanı’nı bencillikle suçlaması ve KBY ile ilişkileri artırmasıyla başladı. Erdoğan’ın tutumları merkezi Bağdat hükümetiyle KBY arasındaki anlaşmazlıkları da büyüttü.” Oysa Erdoğan’ın temmuz 2008 tarihli Bağdat ziyareti sırasında Türkiye ile Irak arasında stratejik iş birliği konseyi kurulmuştu. Bu iş birliğinin ömrü kısa oldu. Erdoğan ve Maliki’nin karşılıklı sert çıkışlarıyla Bağdat-Ankara ilişkileri 2012’de geriledi.

Kakaie sözlerini şöyle sürdürdü: “Türkiye’nin Irak’taki terörist gruplara destek vermesi de Irak’ın Türkiye’ye karşı olumsuz tavır takınmasına yol açtı. Ancak görünen o ki Abadi’nin göreve gelmesi Türkiye’nin de kısmi politika değişikliğine gitmesine rastladı ve böylece Abadi Ankara’ya karşı daha olumlu bir yaklaşım benimsedi.”

Irak’ın İran’la yakın ilişkileri de komşularıyla yaşadığı sorunları derinleştirdi. İran Dışişleri Bakanlığı Orta Doğu Dairesi eski genel müdürü Kasım Mohebali’nin Al-Monitor’a değerlendirmesi şöyle oldu: “Maliki’nin aşiretçi politikaları merkezi hükümetin hem Kürtlerle hem Sünnilerle ilişkilerini bozdu. Maliki’nin politikaları Daeş’in ortaya çıkmasında bile etkili oldu. (…) Maliki’nin politikaları İran İslam Cumhuriyeti’ne de yarar getirmedi. Irak’ta merkezi hükümetle muhtelif gruplar arasındaki gerilimin veya Irak’la komşuları arasındaki gerilimin faturasını Tahran ödememeli.”

Maliki iktidarının sorunlarını devralan Abadi, Irak’ın yönetimi ve sınır güvenliği konusunda zor bir görevle karşı karşıya. Görünen o ki Abadi sadece İran’a yaslanmak yerine dengeli bir dış politika izleme kararı aldı. Göreve geldikten birkaç ay sonra Türkiye’ye giden Abadi, iki ülke arasındaki sorunları çözüme kavuşturmaktan, ilişkileri geliştirmekten söz etti. Bunun dışında Irak’ın Kürt kökenli Cumhurbaşkanı Fuad Masum da Saddam Hüseyin’in devrilmesinin ardından Irak’taki konsolosluğunu kapatan Suudi Arabistan’ı ziyaret etti.

Tüm bu değişimlerle birlikte Irak İran’la ilişkilerini eski yoğunlukta olmasa da sürdürüyor. Abadi, nisandaki Washington ziyareti öncesinde Irak-İran ilişkileri için “dengeli” tabirini kullandı. Ancak ABD’ye ayak basar basmaz Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi’nde yaptığı konuşmada İran’ın Irak’ın egemenliğine saygı göstermesini istedi. Abadi ayrıca Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani’nin İD’le mücadelede ön plana çıkmasından hoşnut olmadığını ifade etti ve bu konudaki rahatsızlığını Tahran’a da ilettiğini belirtti. Abadi, Almanya’nın haftalık Der Spiegel dergisinde 3 Nisan’da yayımlanan mülakatında ise İran yönetiminin İD’i ulusal tehdit olarak gördüğünü ve örgütle bu nedenle mücadele ettiğini kaydetti.

Mohebali’nin bu konudaki yorumu şöyle oldu: “Arap dünyasının parçası olan bir yönetim İran lehine tek taraflı tutumlar sergilememeli. Böylesi bir yaklaşım komşuların hassasiyetlerini artırır. Sayın Abadi İran’a ilişkin söz konusu açıklamaları yaptı ama Suudi Arabistan’ın Yemen saldırısını da kınadı. Daeş’in Irak’ta ortaya çıkmasıyla birlikte Sünni dünyada İran’ın bu çatışmada taraf olduğu ilan edildi. Denge arayışında olan, Maliki’nin politikalarından ayrılmak isteyen Abadi’nin bu tür açıklamalar yapması doğaldır.”

Şöyle ya da böyle Abadi’nin göreve gelmesiyle Irak dünyaya farklı bir görünüm sunuyor. Arap komşularının nefret etmediği, Türkiye’nin iş birliği yapmak istediği yeni bir Irak. Tahran da müttefiki Irak’ın komşularıyla yaşadığı gerilimleri azaltmasından memnun.

Makaleyi okumaya devam etmek için Al-Monitor’a abone olun
  • Arşivlenmiş makaleler
  • Geçtiğimiz Haftaya Bakış e-postanıza gelsin
  • Özel etkinlikler
  • Sadece davet brifingi

Recommended Articles

Ninova’daki valilik seçimleri Bağdat’taki Sünnileri böldü
Omar Sattar | Irak seçimleri | May 25, 2019
İsrail’in Orta Doğu’daki gizli diplomatı: Mossad Başkanı
Ben Caspit | israil filistin çatışması | Kas 2, 2018
Suriye’nin yeniden imarında Rusya-İran rekabeti
Julia Sveshnikova | Rus etkisi | Eyl 24, 2018
Siyasi ayrışma Haşdi Şabi’de kavga çıkardı
Hamdi Malik | | Eyl 9, 2018
Iraklı Şii milisler Sünni bölgelerinden çekilecek mi?
Mustafa Saadoun | | Ağu 22, 2018

Recent Podcasts

Featured Video

More from  İran'ın Nabzı

al-monitor
Korona virüs İran ekonomisini çökertecek mi?
Bijan Khajehpour | Koronavirüs | Mar 19, 2020
al-monitor
İran güçleri İdlib cephesine niçin müdahil oldu?
Hamidreza Azizi | İdlib | Şub 5, 2020
al-monitor
İran ABD’ye karşı Rusya ve Türkiye’yi yanına alabilir mi?
Saeid Jafari | Iran-US tensions | Oca 14, 2020
al-monitor
Süleymani suikastı İran’ın Suriye stratejisini nasıl etkiler?
Hamidreza Azizi | Iran-US tensions | Oca 7, 2020