رفتن به محتوای اصلی

آیا ایران و روسیه برای حل مناقشه قره‌باغ همکاری می‌کنند؟

درگیری‌های جدید میان آذربایجان و ارمنستان بر سر منطقهٔ مورد اختلاف ناگورنو-قره‌باغ به ایران فرصت داده تا خود را با عنوان یک بازیگر مسئولیت‌پذیر و جویای صلح به همسایگان شمالی‌اش بنمایاند.
An ethnic Armenian soldier stands next to a cannon at artillery positions near the Nagorno-Karabakh's town of Martuni, April 7, 2016. REUTERS/Staff - RTSDZLE

تهران، ایران - بیش از دو دهه از فروپاشی اتحاد شوروری و پایان استیلای مسکو بر بخش پهناوری از گسترهٔ قفقاز و آسیای میانه می‌گذرد. یک میراث تلخِ دوران شوروی که هنوز در این مناطق دیده می‌شود، شرایط موسوم به «منازعات منجمد» است که هرازگاه می‌توانند به دلایل گوناگون، از حالت بالقوه به بالفعل تبدیل شوند. طی دو هفتهٔ گذشته، موج جدید درگیری میان آذربایجان و ارمنستان بر سر منطقهٔ ناگورنو-قره‌باغ نشان داد که این میراث دست‌کم در جنوب قفقاز پتانسیل جدی برای ایجاد بی‌ثباتی دارد.

با وجود این‌که درگیری میان نیروهای ارمنی و آذربایجانی که از دوم آوریل شروع شده بود، سه روز بعد با اجرای آتشبس به طور موقت پایان یافت، مرگ چندین سرباز و غیرنظامی از هر دو طرف باعث بروز نگرانی‌های جدی میان کشورهای همسایه و قدرت‌های محلی و بین‌المللی شده است. پس از بروز درگیری‌ها، ایران -که به دلیل ملاحظات متعدد امنیتی و اقتصادی همواره نگران ثبات مناطق شمالی مرزهایش است- از دو طرف خواست تا خویشتن‌داری به خرج دهند و از دامن‌زدن به تنش‌ها پرهیز کنند. این کشور همچنین خواستار حل مسئله از راه‌های سیاسی شد. هم‌زمان تهران اعلام کرد که آمادگی دارد تا در جهت پایان دادن به مناقشهٔ ناگورنو-قره‌باغ میانجی‌گری کند.

محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران روز پنجم آوریل در یک گفت‌وگوی تلفنی با ادوارد نعلبندیان، همتای ارمنی خود، با تأکید بر لزوم پایان‌دادن به درگیری‌ها در مناطق مورد اختلاف، گفت که در صورت تمایل طرفین، ایران آمادهٔ ایفای نقش در این رابطه است. ظریف که برای شرکت در یک نشست سهجانبه با المار محمدیارف و مولود چاووش‌اوغلو، وزاری خارجه جمهوری آذربایجان و ترکیه، به رامسر سفر کرده بود، «آمادگی کامل ایران را برای به‌کارگیری مساعی جمیله با هدف حل‌وفصل مسالمت‌آمیز مناقشه»، به اطلاع محمدیارف رساند.

روز بعد، حسن روحانی، رئیس جمهوری ایران در یک تماس تلفنی جداگانه با همتایان ارمنی و آذربایجانی خود بر آمادگی ایران برای ایفای نقش فعال جهت حل مناقشهٔ ناگورنو-قره‌باغ تأکید کرد. روحانی گفت: «جمهوری اسلامی ایران از کشته‌شدن نیروهای نظامی و غیرنظامی دو کشور همسایه و دوست در جریان این درگیری‌ها بسیار متأسف و آماده است تمامی امکانات خود را برای حل مسالمت‌آمیز اختلافات میان دو کشور دوست و همسایه از طریق گفت‌وگوهای سیاسی به کار گیرد».

واقعیت این است که ایران به دلایل متعددی مخالف افزایش‌ تنش‌ها در جنوب قفقاز است. افزایش تنش‌ها در منطقه می‌تواند به افزایش حضور نظامی کشورهای خارج از منطقه برای حمایت از طرف‌های درگیر منجر شود. این امر همواره یک نگرانی اصلی برای تهران بوده است. افزون بر این، به دلیل پیوندهای اجتماعی و اقتصادی ایران با دو کشور ارمنستان و آذربایجان، هرگونه افزایش تنش بین این دو کشور برای ایران نیز چالش‌های جدی تولید می‌کند. بنابراین، تأکید مقام‌های ایرانی بر لزوم پیشگیری از بالا گرفتن تنش‌ها، منطقی و قابل درک است. اما سئوال اصلی این‌جاست که آیا ایران می‌تواند به عنوان یک میانجی بین آذربایجان و ارمنستان عمل کند یا به طور عمده، نقشی ممتاز و فعال در این باره بر عهده گیرد؟ برای پاسخ به این سئوال، دو نکته را باید در نظر داشت.

نخست، در سال‌های پس از فروپاشی اتحاد شوروی، روسیه به دنبال حفظ جمهوری‌های سابق شوروی در مدار سیاسی و اقتصادی خود و کنترل آن‌ها به عنوان آن‌چه «خارج نزدیک» می‌خواند، بود. در این چارچوب، مسکو همواره دربارهٔ هرگونه ایفای نقش مثبت یا منفی از سوی یک بازیگر بیرونی در جمهوری‌های سابق، به‌ویژه در قفقاز و آسیای مرکزی، حساس بوده است. بنابراین، مسکو تلاش کرده است تا از طریق کانال‌های خاص خود تمامی تدابیر سیاسی، دیپلماتیک، اقتصادی و امنیتی‌اش را با این کشورها پیش ببرد. دربارهٔ ایران نیز این امر زمانی مشهود شد که تهران تلاش کرد تا در جنگ ناگورنو-قرهباغ و جنگ داخلی تاجیکستان در اوایل دهه ۹۰ میلادی میانجی‌گری کند. به دلیل ملاحظات روسیه، ایران هرگز نتوانست نقش مستقلی در هیچ‌کدام از موارد مذکور بازی کند. نقش‌آفرینی ایران در بهترین حالت خود، به راه حل «مشترک» ایران و روسیه در تاجیکستان ختم شد و در مورد قره‌باغ نیز مسکو ترجیح داد که مسئله را از یک مسیر کاملاً جدا یعنی گروه مینسک در سازمان امنیت و همکاری اروپا پی‌گیری کند.

دوم، در موقعیت فعلی و با دور اخیر درگیری‌ها در ناگورنو-قره‌باغ، مسکو خط مشئی را دنبال می‌کند که نقش بازیگران بیرونی از جمله ایران را تبدیل به موضوعی حساس‌تر نیز می‌کند. از یک سو در طول دو سال اخیر و در سایه بحران اوکراین -که به یکی از جدی‌ترین رویارویی‌های روسیه و غرب در دو دهه اخیر منجر شد- مسکو به دنبال تحکیم هر چه بیشتر روابط خود با جمهوری‌های شوروی سابق است. شاخص‌ترین وجه این خط سیر، پیشنهاد ایجاد یک اتحادیه اقتصادی اوراسیاسی است. در این چارچوب، مناقشه ناگورنو قره‌باغ یک فرصت برای مسکو است تا با ایفای یک نقش فعال، هم باکو و هم ایروان را ترغیب کند که نقش ویژهٔ روسیه را در منطقه بپذیرند. از سوی دیگر، با توجه به روابط غیردوستانهٔ ترکیه و روسیه در حال حاضر، اظهارات آشکار آنکارا در حمایت از آذربایجان و علیه ارمنستان، مناقشه ناگورنو-قره‌باغ را به رویارویی روسیه-ترکیه نیز بدل کرده و به همین دلیل از اهمیت خاصی برای مسکو برخوردار است.

با توجه به این عوامل، نمی‌توان انتظار داشت که خواست ایران برای میانجی‌گری بین آذربایجان و ارمنستان به ایفای نقش مستقل تهران در بحران منتهی شود. اما بهترین نتیجهٔ محتمل برای ایران می‌تواند این باشد که نقش بالقوه‌ای در تلاش برای یافتن راه حل دیپلماتیک با همکاری روسیه و در چارچوب روند میانجی‌گری چندجانبه، ایفا کند. ایران در عمل با دنبال کردن سیاست بی‌طرفی مثبت یا بی‌طرفی فعال، امتیازهای دیپلماتیک مناسبی در منطقه دارد. با پرهیز از جانبداری و  تأکید بر لزوم حل و فصل دیپلماتیک مسئله ناگورنو-قره‌باغ، تهران خود را به عنوان بازیگر مسئولیت‌پذیر و جویای صلح در میان همسایگان شمالی‌اش نمایانده است. 

Join hundreds of Middle East professionals with Al-Monitor PRO.

Business and policy professionals use PRO to monitor the regional economy and improve their reports, memos and presentations. Try it for free and cancel anytime.

Free

The Middle East's Best Newsletters

Join over 50,000 readers who access our journalists dedicated newsletters, covering the top political, security, business and tech issues across the region each week.
Delivered straight to your inbox.

Free

What's included:
Our Expertise

Free newsletters available:

  • The Takeaway & Week in Review
  • Middle East Minute (AM)
  • Daily Briefing (PM)
  • Business & Tech Briefing
  • Security Briefing
  • Gulf Briefing
  • Israel Briefing
  • Palestine Briefing
  • Turkey Briefing
  • Iraq Briefing
Expert

Premium Membership

Join the Middle East's most notable experts for premium memos, trend reports, live video Q&A, and intimate in-person events, each detailing exclusive insights on business and geopolitical trends shaping the region.

$25.00 / month
billed annually

Become Member Start with 1-week free trial

We also offer team plans. Please send an email to pro.support@al-monitor.com and we'll onboard your team.

What's included:
Our Expertise AI-driven

Memos - premium analytical writing: actionable insights on markets and geopolitics.

Live Video Q&A - Hear from our top journalists and regional experts.

Special Events - Intimate in-person events with business & political VIPs.

Trend Reports - Deep dive analysis on market updates.

All premium Industry Newsletters - Monitor the Middle East's most important industries. Prioritize your target industries for weekly review:

  • Capital Markets & Private Equity
  • Venture Capital & Startups
  • Green Energy
  • Supply Chain
  • Sustainable Development
  • Leading Edge Technology
  • Oil & Gas
  • Real Estate & Construction
  • Banking

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial