رفتن به محتوای اصلی

آیا اردوغان از شیعیان ترکیه عذرخواهی می‌کند؟

تنش‌های سیاسی حاد ترکیه عاقبت دامان شیعیان(جعفری‌ها) در ترکیه را نیز گرفت. آنها از اینکه نخست وزیر رجب طیب اردوغان آنان را دروغگو٬ مفتری و تنفر طلب خوانده است خشمگین هستند.
Turkey's Prime Minister Tayyip Erdogan addresses the crowd during an opening ceremony of a new metro line in Ankara  March 13, 2014. A defiant Prime Minister Tayyip Erdogan, already battling a damaging corruption scandal weeks ahead of elections, cast the latest unrest as part of a plot against the state. REUTERS/Umit Bektas (TURKEY - Tags: POLITICS TRANSPORT CIVIL UNREST) - RTR3GWD4

رجب طیب اردوغان٬  نخست وزیر ترکیه در انتقاد از جنبش خدمت فتح‌الله گولن -که آنرا مسبب پرونده فساد مالی علیه دولت می‌داند- به جامعه شیعیان (جعفری) ترکیه حمله کرد. اردوغان در حالیکه در یک برنامه تلویزیونی درباره گولنیست‌ها صحبت می‌کرد گفت: "این افراد سه خصوصیت اصلی دارند. آنها تقیه می‌کنند٬ دروغ می‌کنند و افترا می‌زنند. نتیجه این سه خصوصیت فتنه و فساد است. آنها از شیعیان هم بدترند. شیعیان توان رقابت با آنها را ندارد." این سخنان وی توسطی بسیاری از سایت‌های خبری کلمه به کلمه نقل شده‌است.

اکنون شیعیان ترکیه - که برای نشان دادن پیروی‌شان از امام ششم شیعیان٬ امام صادق خود را جعفری می‌نامند- منتظر عذرخواهی اردوغان هستند. تشکل‌های مدنی شیعیان٬ یعنی گروه جعفریدر و انجمن علمای جعفری(جابر) اعلام کرده‌اند که نخست وزیر باید نسبت به اعتقاد شهروندان بی‌طرف باشد و توهین کردن به ایمان عده‌ای جرم محسوب می‌شود. علی اوزگوندوز٬ نماینده مجلس از حزب جمهوری مردم (CHP)- که حزب اصلی اپوزیسیون است و نماینده سیاسی شیعیان هم محسوب می شود- نخست وزیر را متهم کرد که با تهمت زدن به شیعیان مرتکب "تحریک مردم به کین‌ورزی و دشمنی با یکدیگر" شده است و گفت: "رویکرد غیر قابل کنترل تبعیض‌آمیز٬ نژادپرستانه و فرقه‌گرای اردوغان٬ صلح عمومی در جامعه را تهدید می‌کند."

تجمع اعتراضی جعفریان که قرار بود در استانبول انجام شود در آخرین لحظات لغو شد. سینان کیلیچ رئیس انجمن جعفریدر در گفتگو با المانیتور دلیل الغای این تجمع را توضیح داد: "فضای میدان اوک در استانبول( جایی که اکثریت علویان در آن زندگی می‌کنند)‌ و قتل بوراکان کاراماناوغلو نشان دهنده قصد آنها برای کشاندن ترکیه به مجادله‌ای خطرناک است. در چنین فضایی اعتراض خیابانی بهانه را برای تحریک کنندگان مهیا می‌کند. اگر یک گلول بی‌هدف کودکی را بکشد٬ جلوگیری از اقدامات متعاقب علویان و جعفری‌ها غیرممکن می‌شود. جن از شیشه بیرون می‌آید و کشور از عواقب آن رنج خواهد دید."

محمود گوک٬ روزنامه نگار جعفری نیز به المانیتور گفت: "اتهام حیله‌گری٬ افترا و دروغ  به جعفری‌ها- شهروندان اصیل این کشور- احساسات بسیاری را جریحه‌دار کرده‌است. بسیاری خشمگین هستند. جماعت جعفری‌ها هیچ‌گاه آنگونه که نخست وزیر می‌گوید نبوده‌اند. بر عکس٬ جعفری‌ها کسانی هستند که برای پرهیز از تفرقه از حقوق خودشان می‌گذرند. فکر نمی‌کنم که نخست وزیر این حرف را عمدا گفته باشد. این سخنان بازتاب ذهنیت متعصب ناخودآگاه وی است."

درست است. آموزه " تنها چهار مذهب واقعی وجود دارد" که پایه دانش فکری اردوغان است می‌تواند وقتی او کنترل خود را از دست می‌دهد فراموش شود. در دورانی که اردوغان شهردار استانبول بود درخواست علویان برای تاسیس یک جمعخانه( محلی برای عبادت) در منطقه کاراجااحمد استانبول  را رد کرد و گفت: "چه مجوزی؟ جمع‌خانه محلی برای جشن و سرور است." وقتی علویان بدون توجه به او جمع‌خانه را به راه انداختند او اغدام آنان را "دیو سیرتی" خواند.

ادامه اشتباهات اردوغان  آزردگی بیشتری به وجود آورد. در سال ۲۰۱۱ او با اشاره به کتابهایی که درباره‌اش نوشته شده است گفت: "‌آنها به من به چشم یهودی٬ ارمنی و یا -ببخشید که این را می‌گویم- یونانی نگاه می‌کنند." در سال ۲۰۱۳ در محکوم کردن انفجار بمب در ریحانلی توسط سوریه گفت: "۵۳ شهروند سنی ما شهید شدند."

جعفری‌ها که در سال‌های اخیر با برگزاری مراسم عاشورا بیشتر به چشم می‌آیند با دولت‌های قبلی هم مشکل داشتند اما تقابل مستقیم با حکومت پدیده‌ای جدید است. زمان زیادی از روزهایی که در ترکیه گفتگوهای جدی درباره اقدامات دموکراتیکی که گروه‌های مختلف مذهبی از آن بهره‌مند می‌شدند برقرار بود٬ نگذشته‌است. صلاح‌الدین اوزگوندوز٬ رهبر جماعت جعفری‌های ترکیه  در سال ۲۰۱۱ به یکی از کارگاه‌‌های آموزشی علویان دعوت شده بود. اما از آن زمان پس‌روی‌های شدیدی به قوانین تبعیض‌آمیز و مخرب انجان شده‌است. چرخشی تاسف بار از دولتی که گوش می‌دهد به دولتی که سرکوب می‌کند. به گفته گوک: "دیگر گرو‌ه‌هایی که بیرون چارچوب ایدئولوژی‌های رسمی قرار دارند نیز مانند جعفری‌ها از حقوق خود بی‌بهره‌اند. آنها نه می‌توانند از مساجدشان استفاده کنند٬ نه جایی برای آموزش مذهبی دارند و نه روزهای مقدسشان به رسمیت شناخته می‌شود. حکومت آنها را به سادگی نادیده می‌گیرد."

حماسه متشکل شدن

برای فهم بهتر مشکل جعفری‌ها با حکومت باید کمی به عقب برگردیم. جعفری‌ها که اکثرا آذری تبارهایی هستند که دراستان‌های شرقی کارس و ایگدیر ساکن بوده‌اند بین هفتصد هزار تا سه میلیون نفر هستند و امروز بسیاری از آنها به مناطق غربی آمده‌اند. جعفری‌هایی که تا پیش از این به جز ساختن مساجد فعالیت مدنی دیگری نمی‌کردند در سال ۲۰۰۶ با شروع به کار جعفریدر آغازی دوباره داشتند. حکم یک دادگاه محلی جعفریدر را تعطیل کرد ولی این انجمن با حکم دادگاهی عالیتر که طبق قانون تشکل‌های سال ۲۰۰۴ صادر شده بود بازگشایی شد.

پس از آن تعداد تشکل‌های مدنی جعفری‌ها به عدد ۲۰ رسید. یکی از مشکلات جعفری‌ها وضعیت مساجدشان و آموزش‌های جهت دار علیه آنها در مدارس است. جعفری‌ها از رویکرد رسمی و اقتدارگریانه اداره امور مذهبی (RDA) نیز راضی نیستند. این مرکز حتی تمام گروه‌های سنی را نیز به رسمیت نمی‌شناسد و منفعت‌اش محدود به حنفی‌ها می‌شود. این اداره خوستار این است که مساجد شیعیان تحت کنترل خودش باشند. در مقابل جعفری‌ها اصرار دارند که مساجد و امام‌هایشان باید مستقل از دولت باشند. در ترکیه حدود ۳۰۰ مسجد و نمازخانه شیعیان وجود دارد که ۷۰ عدد از این مساجد در استانبول هستند. در حال حاضر در منطقه هالکالی استانبول که جمعیت جعفری‌ها در آنجا متمرکز است٬ یک مجتمع بزرگ حاوی یه مسجد٬ کتابخانه٬ سالن اجتماعات٬ کافه تریا و استودیوی رادیو و تلویزیونی  در حال احداث است. طبق گفته کیلیچ نه مسئولین محلی و نه حکومت کمکی برای ساخت این مجموعه نکردند. تمامی هزینه آن توسط جامعه جعفری‌ها پرداخت شد.

تغییراتی که با انقلاب ایران روی داد

جعفری‌های نیز مانند علویان همواره توسط دولت طرد شده‌اند. اما پس از انقلاب ایران در اسل ۵۷ و متعاقب آن کودتای ۱۲ سپتامبر ۱۹۸۰ (۲۹ شهریور ۱۳۵۹) در ترکیه٬ دولت مدارس مذهبی سنی را کمی آزاد گذاشت و جعفری‌ها را به عنوان تهدید تلقی کرد. اما ارتباطات تنیدگی‌های قومی با آذری‌ها باعث می‌شد که جعفری‌ها به جای قم مراجع تقلید نجف را به رسمیت بشناسند. با این وجود -علیرغم اینکه انقلاب ایران سنی‌های ترکیه را به شدت تحت تاثیر قرار داد- این جعفری‌ها ترکیه بودند که مستعد توجه و نفوذ انقلاب ایران بودند. اداره امور مذهبی مصمم بود با توقیف مساجد جعفری‌ها نفوذ انقلاب ایران را به حداقل برساند. هیئتی به ریاست صلاح‌الدین اوزگوندوز با نخست وزیر وقت مسعود ایلماز دیدار کرد و توانست این تصمیم را باطل کند.

جعفری‌ها فکر می‌کردند تحت حاکمیت حزب عدالت و توسعه اردوغان شرایط بهتری خواهند داشت اما رویدادهای عجیبی این خوشبینی اولیه را از بین برد: بازداشت عده‌ای از آنها به اتهام جاسوسی برای ایران وضعیت آنها را مغشوش کرد. کیلیچ معتقد است این عملیات می‌تواند مربوط به نفوذ گولنیست‌ها بر پلیس باشد. حساسیت گولنیست‌ها نسبت به شیعیان و مسامحه حکومت با این رویکرد گولنیست‌ها به شیعیان بر کسی پوشیده نیست. کیلیچ به المانیتور گفت: "در سه سال گذشته رسانه‌هایی که به دولت و یا مراکز نامعلوم دیگر وصل هستند مرتبا ما را عوامل ایران معرفی کرده‌اند. ما واکنش نشان داده‌ایم ولی کسی به حرف ما گوش نمی‌دهد."

سیاست "سنی کردن"

حزب حاکم عدالت و توسعه با شعار "تنها یک مسجد وجود دارد" تلاش کرده پرستشگاه‌های شیعیان را تحت کنترل خود بگیرد و به جعفری‌ها و علوی‌ها گفته: "یا سنی شوید و یا خودتان را پیروان دین دیگری بنامید." به گفته کیلیچ پیش‌نویس طرحی توسط اداره امور مذهبی در سال ۲۰۱۱ تهیه شد که دوباره موضوع کنترل مساجد شیعیان توسط دولت را مطرح کرده‌است. اما این طرح اصلاح شد و اماکن مذهبی به کنترل این اداره در نیامدند. با این وجود هنوز تلاش‌هایی برای این مهم می‌شود. اداره امور مذهبی به جعفری‌ها پیشنهاد‌هایی مانند "مساجدتان را به اداره ما منضم کنید تا ما به امامانتان حقوق بدهیم" ارائه کرده‌اند.

کیلیچ توضیح می‌دهد که چرا جعفری‌ها این طرح را نپذیرفتند: "آنها سعی می‌کنند با استفاده از سختی‌هایی که مساجد جعفری‌ها با آن روبرو هستند٬ آنها را تحت کنترل خود درآورند اما مطابق اعتقادات ما مساجد باید از مقامات دولتی مستقل باشند. این امر باعث می‌شود که امام بتواند عادل باشد. امامان نمی‌توانند از دولت یا موسسات دستور بگیرند. علاوه بر این اداره خطبه‌هایی بر اساس عقاید هنفی به مساجد دیکته می‌کند. اما خطبه‌های ما همیشه دو بخش هستند. بخش اول به مسائل عمومی مذهبی می‌پردازد و بخش دوم درباره مشکلات جماعتمان است."

گشایش‌های دری را نگشودند

جعفری‌ها در کارگاه آموزشی علویان دو خواسته اصلی را مطرح کردند: "اول٬ تغییر در ساختار اداره امور مذهبی. باید کرسی‌هایی برای مکاتب فکری دیگر هم باشند. اگر همه گروه‌های مذهبی عادلانه نمایندگی شوند٬ آنگاه جعفری‌ها نیزحقشان از بودجه امور مذهبی را دریافت می‌کنند. دوم٬ در مدارس باید آموزش درست درباره مکتب شیعه انجام شود. تعلیمات درسی جعفری‌ها باید توسط وزارت آموزش ملی بررسی شود و به برنامه درسی مدارس اضافه شود.

درخواست اول به کلی رد شد. درخواست دوم پذیرفته شد ولی اجرای آن به بهانه‌های بروکراتیک ناکام ماند. به عقیده جعفری‌ها تعلیمات درسی وزارت آموزش درباره شیعیان ناکامل و نادقیق است. کیلیچ معتقد است حکومت در این زمینه صادق نیست: "حکومت به دنبال راه‌حلی واقعی برای این مشکل نیست. حکومت مقاصد سیاسی دارد و اهمیت این موضوع را دست‌کم می‌گیرد. اگر آنها جدی بودند می‌تواستیم کل این موضوع را در یک ماه حل کنیم."

حاشیه‌ای کردن در عرصه سیاست

جعفری‌ها فکر می‌کنند که در سیاست کشور کنار گذاشته شده‌اند. بعد از ۸ سال دوری از صحنه در سال ۲۰۱۱ موفق شدند یک نماینده از هر دو حزب اپوزیسیون یعنی حزب جمهوری مردم (CHP) و حزب حرکت ملی (MHP) به مجلس بفرستند. اما هیچ جایگاه قابل توجه‌ای در حزب عدالت و توسعه ندارند. با وجود اینکه حضور بولنت آرینچ٬ رئیس مجلس در مراسم عاشورا در سال ۲۰۰۷ و حضور خود اردوغان در این مراسم در سال ۲۰۱۰ فرصت‌های مهمی برای رفع تعصبات علیه جعفری‌ها به وجود آورد٬ حاشیه‌ای شدن آنها ادامه یافت. در انتخابات سال ۲۰۱۱-علیرغم قولی که پیش از آن داده شده بود- حزب عدالت و توسعه تنها یک کاندیدای جعفری در حوزه استانبول معرفی کرد که شانسی برای پیروزی نداشت. طرد جعفری‌ها توسط حزب عدالت و توسعه باعث نزدیکی آنها به احزاب محافظه‌کار مخالف دولت شد.

به گفته کیلیچ در دوره‌ای که اردوغان شهردار استانبول بود٬ آنها حتی حق داشتن نماینده در شوراهای شهری را هم نداشتند. او فکر نمی‌کند که طرد جعفری‌ها در انتخابات پیش رو( در روز ۳۰ مارس) تغییر بکند: " شناخت آنها از جعفری‌ها ناسالم است. پس از آنکه ما واکنش نشان دادیم کسی به ما توجه‌ای نکرد. فکر نمی‌کنیم که آنها توجه به ما بکنند. نخست وزیر قصد دارد با اتخاذ سیاستی خطرناک منبی بر تقسیم‌کردن و چند پاره کردن جامعه٬ طرفدارانش را پشت سر خود متحد کند."

همزمانی سخنان اردوغان درباره شیعیان با افزایش تنش‌های با جمعیت ۲۰۰ میلیونی‌ شیعیان جهان بسیار نامیمون است.

More from Fehim Tastekin

Recommended Articles