رفتن به محتوای اصلی

اسناد یهودی بابل متعلق به کیست؟

.آرشیو جامعه یهودی عراق باید به بغداد بازگردد و به عنوان سنگ بنای مصالحه‌ای تاریخی بین یهودیان بابل و سرزمینشان عمل کند
books-mukharabat-drying-l.jpg

در سال‌های اخیر تنش میان واشنگتن و بغداد بر سر سرنوشت یک گنجینه نادر افزایش یافته‌است:‌ اسناد آرشیو شده جامعه یهودیان عراق. این مجموعه حدود هزاران نسخه را در بر می‌گیرد و عمدتا شامل کتاب‌های قانون یهود و کتب حل‌المسائل‌ است که در مدارس عالی فقهی یهودی در بابل از قرن ۱۶ مورد استفاده بودند. 

طی ده سال اخیر، این اسناد و کتاب‌ها در مرکز بایگانی اسناد ملی آمریکا در واشنگتن نگهداری شده‌اند. به دنبال آسیب دیدن اسناد در جریان بمباران بغداد توسط آمریکا در سال ۲۰۰۳، کارشناسان مرکز فوق کار مرمت مجموعه را برعهده داشته‌اند. دولت عراق این مجموعه را یک سرمایه ملی می‌داند و خواستار بازگشتش به بغداد شده است. در واقع، دو دولت طی یک حکم کتبی درباره مجموعه توافق کردند. اما حالا طرف سومی پیدا شده که در توافق حاضر نبوده و خواستار مالکیت بی‌قیدوشرط گنجینه شده است. این طرف سوم «یهودیان بابل‌» هستند. آیا آنان واقعا صلاحیت چنین ادعایی را دارند؟

هیچ‌کس کتمان نمی‌کند که مجموعه اهمیت بالایی دارد، حتی بی‌قیمت است. آمریکایی‌ها چنان سکوتی را بر محتوای اسناد حاکم ساختند که گویی یک راز امنیتی حساس است. مجموعه کتب یهودیان بابل، در جعبه‌های مهروموم‌شده پس از سقوط بغداد به دست ارتش جرج بوش افتاد و بعد به ایالات متحده آمریکا منتقل گشت. هرچند ما از اطلاعات درز کرده به بیرون می‌دانیم که متون یگانه‌ای در مجموعه وجود دارد:‌ نسخه‌ای از بخش سوم کتاب مقدس، یا کتوویم (به معنای متون)، چاپ ونیز در ۱۵۸۸، و یک کتاب حل‌المسائل به نام «بیرکات آوراهام» نوشته خاخام آوراهام بن الیات برودا اهل کوشتا، یا استانبول کنونی، که در سال ۱۶۹۶ در همان شهر چاپ شد. این مجموعه همچنین حاوی اسناد و سوابق جامعه یهودی نیز می‌شود، از جمله اسنادی چون ثبت موالید و مرگ و ازدواج، کتب دعای باستانی و کتب تعلیم زبان عبری. برای ده‌ها سال این مجموعه از سوی صدام حسین نادیده گرفته شد و در شرایط بد محیطی نگاهداری شد. به دنبال حمله به بغداد، زیرزمین سازمان امنیت عراق را آب گرفت و بیشتر متون و کتب به شدت آسیب دیدند.

عمو سام نابود می‌کند، و عمو سام برای نجات و احیا می‌شتابد. در توافق امضا شده میان نمایندگان دولت آمریکا و عراق در سال ۲۰۰۳، اینطور تفهیم شد که مجموعه فوق پس از دو سال کار مرمت به خانه بازخواهد گشت. اما کار مرمت سنگین بود و تحقق وعده آمریکایی‌ها به تعویق افتاد. توافق تمدید شد و تابستان ۲۰۱۴ به عنوان تاریخ نهایی بازگشت مجموعه تعیین شد. 

ادعای مالکیت جامعه یهودیان عراق توافق میان بغداد و واشنگتن را دچار مشکل ساخته است. اگر آمریکایی‌ها تصمیم بگیرند تا به درخواست یهودیان عراق احترام بگذارند، مجبور می‌شوند تا به تعهد قبلی‌شان پشت کنند. این در واقع یک موقعیت احساسی تضاد منافع و تحت تاثیر ابعاد سیاسی، فرهنگی، مذهبی و اخلاقی است. 

موریس شوحیط، رئیس سازمان جهانی یهودیان عراق می‌گوید:‌ «صدام حسین به زور این مجموعه را از جامعه یهودی بغداد گرفت و مصادره کرد. بنابراین باید به صاحبان اصلی‌اش بازگردانده شود.» 

شوحیط ۸۴ ساله زاده بغداد است و در واشنگتن زندگی می‌کند. او می‌گوید:‌ «از آنجا که جامعه یهودی عراق اینک در نقاط مختلف جهان پراکنده شده، نهادی که این جامعه را نمایندگی می‌کند باید مجموعه را دریافت کند.» آقای شوحیط گفت او و همکارانش درباره این مسئله با نمایندگان سفارت عراق در واشنگتن مذاکره کرده‌اند، اما از گفتن جزئیات درباره محتوای بحث خودداری کرد. او استیفای خود را بر اساس عطف به گذشته بنا می‌کند، مواردی چون اقدام دولت آلمان در بازگرداندن سرمایه‌های به غارت گرفته شده یهودیان در زمان نازی‌‌ها. موریس شوحیط می‌گوید:‌ «یک دولت دمکراتیک قرار است شرایط مصادره این اموال را مد نظر قرار دهد و آن را به صاحبان اصلی‌اش بازگرداند.» 

لیندا منوهین، شهروند اسرائیلی متولد بغداد می‌گوید:‌ «به عراقی‌ها پیشنهاد می‌کنم که مفر دیگری برای نشان دادن وفاداری‌شان به وطن پیدا کنند. پدر خانم منوهین در سال ۱۹۷۲ به دستور صدام حسین ربوده و بعد ناپدید شد، بدون آن‌که اثری از او باقی بماند. لیندا منوهین امیدوار است که اسناد بایگانی شده دست‌کم اشارتی به راز سر به مهر ناپدیدشدن پدرش بکنند:‌ «اگر این اسناد حقیقتا برای عراقی‌ها اهمیت دارد، باید آن‌ها را به صاحبان اصلی‌ بازگردانند.» 

با آن که تلاش جامعه یهودی برای استرداد کتاب‌ها کاملا قابل فهم است، در عین حال نشان می‌دهد که آنان یک فرصت تاریخی را نادیده می‌گیرند. یک اصطلاح اسرائیلی هست که می‌گوید:‌ «نمی‌خواهد درست باشی، باهوش باش.» افرادی که با این مسئله ارتباط دارند، باید یک رویکرد هماهنگ دیگر را پیشه کنند و گنجینه را به مکانی بازگردانند که سرمنشا خلق این آثار بود و ده‌ها هزار دانشمند تورات را پرورش داده:‌ یعنی سرزمین بابل.

یهودیان عراقی باید کل مجموعه یا بخش عمده آن را، به دولت عراق بدهند. در عوض، دولت عراق حقوق معنوی یهودیان را بر آن مجموعه به رسمیت می‌شناسد. مکانی ویژه در عراق به این آثار اختصاص می‌یابد یا برای آن ساخته می‌شود، تا بازدیدکنندگان از سراسر جهان بتوانند آن‌ها را ببینند و غنا و عمق آن‌ها را دریابند. در نتیجه، یک یادبود زنده در کرانه رودهای دجله و فرات به عنوان شاهدی مبنی بر وجود زندگی یهودیان در آنجا باقی خواهد ماند. اغلب یهودیان عراق به سرزمین مادریشان افتخار می‌کنند و علاقه زیادی به آن دارند. آنان به ریشه‌هایشان پشت نمی‌کنند و بسیاری‌شان حسرت روزهای گذشته را می‌خورند. راه بهتر دیگری نیست که تاریخ زندگی یهودیان در عراق را زنده نگاه دارد. 

یهودیان عراق تا یکی دو نسل دیگر وجود نخواهند داشت و ردپای وجود جامعه یهودی در بین‌النهرین تنها در کتاب‌ها یافته خواهد شد. بنابراین، بازگشت مجموعه متون یهودی به خاستگاهش همانقدر که به نفع عراق است، به نفع یهودیان نیز هست. 

از نظر رسمی، اسرائیل سعی دارد که از دخالت در این گونه مسائل پرهیز کند، و ترجیح می‌دهد آن را به یهودیان مقیم خارج از آن کشور بسپارد. هدف از عدم دخالت اسرائیل در این گونه موارد، رفع هرگونه مانع در راه کسانی است که با مسائل اینچنینی درگیرند- چرا که عراق و دیگر کشورهای عرب هنوز اسرائیل را، دست کم روی کاغذ، دشمن تلقی می‌کنند. اما در این مورد خاص، اسرائیل فرصتی طلایی برای فروریختن دیوار دارد. این یک مسئله فرهنگی و انسانی است، و نه یک فرصت داغ سیاسی و دیپلماتیک که پیش از شروع ناپدید شود. 

در دنیای تغییرات تاریخی، گنجینه کتب مقدس می‌تواند گام اول در راه پیشقدم شدن باشد- نه تنها بین عراق و یهودیان آن سرزمین، بلکه بین دولت اسرائیل و جمهوری عراق. 

داوید ساسون، یک فعال صلح یهودی و متولد عراق است که در لندن زندگی می‌کند. او پیشنهاد تاسیس یک موزه برای یهودیان عراق را در اربیل-مرکز کردستان عراق- و نگهداری مجموعه در آنجا ارائه کرده است. ساسون می‌گوید:‌ «اختلاف وجود دارد و راه حل آن از طریق توافق ممکن است. بغداد هنوز ناآرام است اما منطقه کردستان عراق تثبیت‌شده و امن است و یهودیان می‌توانند بدون ترس و واهمه از آنجا دیدن کنند. این امر منطق تاریخی نیز دارد. یهودیان حتی پیش از آن که به بابل بروند، در کردستان زندگی می‌کردند.

More from Jacky Hugi

Recommended Articles