Ana içeriğe atla

Tunus yıllar sonra “özgür” olan ilk Arap ülkesi ilan edildi

Freedom House, diktatörlük döneminden kalan siyasi, ekonomik ve toplumsal sorunlara rağmen Tunus’u “özgür” bir ülke olarak sınıflandırdı. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.
A woman shouts slogans during celebrations marking the fourth anniversary of Tunisia's 2011 revolution, in Habib Bourguiba Avenue in Tunis January 14, 2015. REUTERS/Anis Mili (TUNISIA - Tags: POLITICS ANNIVERSARY SOCIETY) - RTR4LGKF

TUNUS ŞEHRİ, Tunus — Tunus’un 2011 devriminin ardından büyük ölçüde barışçıl şekilde demokrasiye geçişi, Arap Baharı protestolarını yaşayan diğer ülkelerdeki çatışmalarla, baskı ve diktatörlüklerin geri dönüşüyle büyük bir tezat oluşturuyor. Washington merkezli sivil toplum kuruluşu Freedom House’un 28 Ocak’ta yayımlanan Dünya’da Özgürlükler isimli yıllık raporu, özgürlüklerin neredeyse her bölgede gerilediği bir yılda Tunus’u “kayda değer bir istisna” olarak tanımladı.

Uluslararası insan hakları değerlerini esas alarak siyasi haklarla yurttaş özgürlüklerinin durumunu inceleyen rapor, ülkeleri “özgür değil”, “kısmen özgür” ya da “özgür” olarak sınıflandırıyor. Tunus, yılların diktatörü Zeynel Abidin Bin Ali’nin 2011’de devrilmesinin ardından “özgür olmayan” sınıftan “kısmen özgür” sınıfına terfi etmişti. Şimdi de Lübnan’da 1975’te patlak veren iç savaştan bu yana “özgür” olarak sınıflandırılan ilk Arap ülkesi oldu.

Seçim süreçleri ve siyasi katılım alanlarında tam puan alan Tunus, genel siyasi haklar alanında da en yüksek toplam puanı aldı. Ancak yurttaş özgürlükleri alanında 2014’te aldığı puanın aynısını, yani yedi üzerinden üç aldı.

Dünya’da Özgürlükler Projesi’nin Başkanı Sarah Repucci’ye göre Tunus’a sınıf atlatan başlıca etmenler, 2014 sonundaki parlamento ve cumhurbaşkanlığı seçimlerinin özgür ve şeffaf şekilde yapılması, yeni anayasanın kabulü, siyasi liderlerin diyalog ve uzlaşı arayışı ve güçlü bir sivil toplum katılımının sağlanması oldu.

Ancak bu ilerlemeye rağmen yurttaş özgürlüklerindeki düşük puandan da görüldüğü gibi Tunus’ta bilhassa yolsuzluk ve hukukun üstünlüğü konularında sorunlar devam ediyor. Ülkedeki insan hakları savunucuları özgürlük alanını genişletmek ve korumak için yapılacak çok şey olduğunu söylüyor. Ekonomik durgunluğun zorluklarını yaşayan sıradan Tunuslular ise hâlen bu yeni özgürlüğün somut getirisini bekliyor.

Dünya Bankası’nın geçen yıl açıkladığı rapora göre Tunus, ticareti ve siyasi gücü yıllarca bir avuç seçkinin elinde toplamak için geliştirilen eski siyasi, ekonomik ve toplumsal sistemin mirasıyla cebelleşiyor. Bu sistemde kayırmacılık ve rüşvetin kültürün parçası hâline geldiğini belirten Repucci, Al-Monitor’a şöyle konuşuyor: “Yozlaşmış bir toplum yeni bir hükümetle, yeni bir siyasi sistemle ya da yeni bir anayasayla hemen değişmez. Bu kurumların etkinlik kazanması zaman alır.”

Repucci’ye göre Tunus, ciddi bir dizi reform konusunda hâlen adım atmış değil ve bu da yargı bağımsızlığına, mahkeme sisteminin çalışmasına ve diktatörlük döneminden kalan yasalara ilişkin endişelerin sürmesine neden oluyor.

Yargıda reform ihtiyacına dikkat çeken son örneklerden biri, tartışmalar yaratan blog yazarı Yasin Ayari’nin ağustos 2014’teki yazılarında orduyu tahkir ettiği gerekçesiyle gıyaben yargılanarak üç yıl hapis cezasına çarptırılması oldu. Ceza temyizin ardından bir yıla indirildi.

Tunus’un tanınmış insan hakları savunucularından Henda Şennavi bunu Al-Monitor’a şöyle değerlendiriyor: “Bir blog yazarı Facebook’ta ordu hakkında yazdıkları nedeniyle Tunus’ta hapse atılıyorsa bu ülkede özgürlükten söz edemeyiz”.

Uluslararası kuruluşların ve raporların şartların genelde daha iyi olduğu büyük şehirlere odaklandığını belirten Şennavi, kıyı şehirlerine kıyasla daha az gelişmiş ve siyaseten dışlanmış olan iç kesimlerde polisin toplumsal hareketlere uyguladığı baskıyı yerli örgütlerin bile çoğu zaman göz ardı ettiğini söylüyor. Ancak Repucci, kanunların uygulanmasında bölgesel farkların sürmesini Tunus’un eksikliklerinden biri olduğunu kabul ediyor.

Şennavi’ye göre ifade özgürlüğü dışında Tunus’u özgür ülke ilan etmek için henüz erken: “Devrimden önce hiçbir hakkımız, hiçbir konuda konuşma özgürlüğümüz yoktu. Şimdi siyasi faaliyetler için çok daha geniş bir hareket ve konuşma alanımız var ama bu yeterli değil.”

Devrimin ardından ortaya çıkan terör korkusunun resmi makamlara hak ve özgürlükleri kısıtlamak için bahane sunmasından endişelenen Şennavi, şöyle devam ediyor: “Şu an ifade özgürlüğü ve insan haklarıyla alakalı en büyük sorun terörle mücadeledir. Hükümet bu konuyu insanları baskı altına almak ve hapse atmak için kullanıyor. Bu, çok çok tehlikeli bir durum.”

21 yaşındaki öğrenci Adem Necmi de Tunus’u özgür bir ülke saymak için henüz erken olduğu görüşünde. Kişisel inanç ve cinsel tercihlere gelince toplumsal özgürlüklerin kısıtlı olduğunu vurgulayan Necmi “Mesafe aldığımızı söyleyebilirim ama bunlar zaman alacak.” diyor.

Son seçimlerde gönüllü gözlemcilik yapan 27 yaşındaki Sabrine Şerif ise Al-Montior’a yaptığı değerlendirmede dinin Tunusluların özgürlük sınırlarını daralttığını ama buna rağmen ülkenin özgür olduğunu söylüyor: “Evet, kesinlikle buranın özgür bir ülke olduğunu söyleyebilirim ve bununla gurur duyuyorum.”

Devrimin temel sebebi olan ekonomik sıkıntıların sürmesi ise kimi Tunusluları niye ayaklandıklarını sorgulamaya sevk ediyor. Soyadını vermeyen 55 yaşındaki Abdullah, Al-Monitor’a siyasi özgürlüklerin artmasına rağmen pek çok insanın hâlen devrimden gerçek bir fayda göremediğini söylüyor: “Fiyatlar yükseliyor, hiçbir ilerleme kaydedemiyoruz. (...) Demokrasi yok.”

Ancak Tunus’un kaydettiği mesafe, Arap dünyasının geri kalanına kıyasla istisnai bir nitelik taşıyor. Repucci bunu şu sözlerle anlatıyor: “Tunus hâlâ çok zorlu bir bölgede ilerlemeye çalışıyor. Tunus’un geriye gitmemesi çok önemli. Sadece Tunuslular için değil, bölgede örnek teşkil etmesi bakımından da… Tunus şu an gerçekten parlak bir örnek.”

Ancak bu parlak örnekte işler henüz tamamlanmış değil. Demokratik geçişin altı biraz deşilince güvenlik güçlerinde, bakanlıkların iç işleyişinde, ekonomide ve hatta insanların zihniyetinde diktatörlükten miras kalan sistemin hâlen büyük ölçüde canlı olduğu görülüyor.

Tunus siyasi cephede kaydettiği ilerlemeyle “özgür” ülke sınıfına yükselmeyi hak etti. Ancak dönüşümün uzun vadede sürdürülebilir olması, siyasi liderlerin otokrasiden kalan yapıları özgürlükçü bir sisteme dönüştürmek için gereken köklü reformları yapmakta ne denli istekli olduğuna bağlı olacak. 

Join hundreds of Middle East professionals with Al-Monitor PRO.

Business and policy professionals use PRO to monitor the regional economy and improve their reports, memos and presentations. Try it for free and cancel anytime.

Free

The Middle East's Best Newsletters

Join over 50,000 readers who access our journalists dedicated newsletters, covering the top political, security, business and tech issues across the region each week.
Delivered straight to your inbox.

Free

What's included:
Our Expertise

Free newsletters available:

  • The Takeaway & Week in Review
  • Middle East Minute (AM)
  • Daily Briefing (PM)
  • Business & Tech Briefing
  • Security Briefing
  • Gulf Briefing
  • Israel Briefing
  • Palestine Briefing
  • Turkey Briefing
  • Iraq Briefing
Expert

Premium Membership

Join the Middle East's most notable experts for premium memos, trend reports, live video Q&A, and intimate in-person events, each detailing exclusive insights on business and geopolitical trends shaping the region.

$25.00 / month
billed annually

Become Member Start with 1-week free trial

We also offer team plans. Please send an email to pro.support@al-monitor.com and we'll onboard your team.

What's included:
Our Expertise AI-driven

Memos - premium analytical writing: actionable insights on markets and geopolitics.

Live Video Q&A - Hear from our top journalists and regional experts.

Special Events - Intimate in-person events with business & political VIPs.

Trend Reports - Deep dive analysis on market updates.

All premium Industry Newsletters - Monitor the Middle East's most important industries. Prioritize your target industries for weekly review:

  • Capital Markets & Private Equity
  • Venture Capital & Startups
  • Green Energy
  • Supply Chain
  • Sustainable Development
  • Leading Edge Technology
  • Oil & Gas
  • Real Estate & Construction
  • Banking

Already a Member? Sign in

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial