İran'ın Nabzı

Rupiyle ticaret İran’a Hindistan’da önemli fırsatlar sunuyor

By
p
Article Summary
İran’ın Hindistan’a petrol satışından elde ettiği geliri nasıl kullanacağını belirleyen anlaşma, ABD’nin yaptırımlarına rağmen İran’a önemli ekonomik fırsatlar sunuyor. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.

Hindistan’ın İran’dan aldığı petrolü nasıl ödeyeceği konusu ocak ayında nihayet anlaşmaya bağlandı. Anlaşma, İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif’in üst düzey bir heyetle beraber 7-10 Ocak’ta gerçekleştirdiği Yeni Delhi ziyareti sırasında sonuçlandırıldı. Anlaşmaya göre Hindistan İran’dan ithal ettiği petrolün parasını, kamu bankası UCO Bank’ta rupi hesabına yatıracak. Bu para ağır stopaj vergilerinden muaf olacak ve Hindistan pazarından mal alımlarında, diplomatik temsilciliklerin harcamalarında, borsa yatırımlarında veya İran’ın arzu ettiği benzer başka amaçlarla kullanılabilecek. Anlaşmada ayrıca İran’ın Pasargad bankasının Yeni Delhi’de şube açması ve İran’ın petrol paralarını buraya da aktarabilmesi öngörülüyor.

Anlaşmanın önemli bazı yansımaları olacak.

ABD yaptırımlarının bir önceki döneminden farklı olarak, İran’la Hindistan arasındaki yeni anlaşma, Avro gibi konvertibl bir para birimine dayalı herhangi bir ödeme yöntemi içermiyor. İran’ın nükleer anlaşmayı henüz imzalamadığı dönemde Hindistan İran’dan aldığı petrolün yüzde 45’ini rupiyle, geri kalanını da Avro ile ödemeyi kabul etmişti. İran o günlerde petrol gelirlerini ülkeye getirmek için başta Türkiye olmak üzere üçüncü tarafların banka ve kurumları üzerinden atlatma yollar bulmuştu. Ancak Avrupa Birliği’nin 2013 başlarında devreye soktuğu yaptırımlarla Türkiye güzergâhı kapanınca İran petrol paralarını Hindistan’daki hesaplarda tutmak zorunda kaldı ve bunları ancak 2015’te imzalanan Ortak Kapsamlı Eylem Planı’ndan sonra alabildi.

Bu defa Avrupa Birliği’nin yaptırımları söz konusu olmasa da ABD yaptırımlarını bankacılık sistemi üzerinden baypas etmek Türkiye için çok daha zor olacak. İran Merkez Bankası Başkanı aralık ayında Türkiye’yle bankacılık alanında önemli ilerlemelerden bahsetmiş olsa da ABD’de Halkbank’a ve Halkbank yöneticisi Mehmet Hakan Atilla’ya yönelik yargı süreçleri anımsandığında Tahran’ın Türk bankalarını yaptırımları baypas etmeye ikna etmesi mümkün değil.

Dolayısıyla görünen o ki İran uluslararası bankacılık sistemine erişiminin kısıtlandığı bu ortamda başlıca ticaret ortaklarıyla ikili anlaşmalar yaparak seçeneklerini çoğaltmayı ve petrol ve doğal gaz ihracatından elde ettiği geliri değerlendirmeyi planlıyor. Böyle bir düzenleme İran-Türkiye ticareti için 2018’de yapılmıştı. Çin ve Rusya’yla da benzer anlaşmaların hazırlığı yapılıyor. Ancak belirtmek gerekir ki rupi ve yuan gibi konvertibl olmayan paraların kullanımı, kur dalgalanmalarından kaynaklı zararlar dahil bazı riskler içeriyor. Dolayısıyla İran’ın özellikle uzun vadede petrol ticaretinin tamamını dolar dışındaki para birimlerine bağlaması pek olası değil.

İran bu arada İngiltere, Fransa ve Almanya’nın uzun zamandır gündeminde olan özel ödeme mekanizmasını bekliyor. Özel Amaçlı Mekanizma (SPV) olarak adlandırılan bu yöntemle İran petrol gelirlerini kısmen ülkesine taşımayı ve fazlasıyla ihtiyaç duyduğu konvertibl paraya erişmeyi amaçlıyor.

Konvertibl para konusuna, İran-Hindistan anlaşması yapılırken de işaret edildi. Daha önce İran’ın Hindistan Büyükelçisi olarak görev yapan ekonomiden sorumlu Dışişleri Bakan Yardımcısı Gulamrıza Ensari şöyle dedi: “İran, petrol gelirinin yüzde 50’si ile Hint malları veya Hindistan’da satılan mallar almayı düşünüyor. (…) Diğer yüzde 50’ye gelince Hindistan tarafı, parayı İran’ın göstereceği herhangi bir bankacılık mekanizması üzerinden transfer edebileceğini bildirdi.” Ancak belirtmek gerekir ki İran hükümetinin, SPV aracılığıyla Hindistan’da biriken petrol paralarından önemli miktarlar transfer etme gibi bir beklentisi yok.

İran-Hindistan anlaşmasının kayda değer bir diğer yansıması, İran’ın elde edeceği rupi kaynaklarıyla Hint malları alacak olması. Petrol gelirinin nerede tutulacağı konusunda tam kontrol sahibi olmasa da bu durum İran’a bazı fırsatlar sunabilir.

İran’ın öteden beri yaşadığı bir sorun, partnerleriyle kurduğu siyasi ve ekonomik ilişkilerin dengesiz olması. Hâl böyle olunca Batı’nın baskısıyla İran aleyhine tavizler vermek, bu ülkeler için fazla maliyetli olmuyor. İran’ın belki de en önemli siyasi ortağı olan Rusya’yla ilişkilerini örnek alırsak Moskova taahhütlerine defalarca uymadı ve bunun ona hiçbir bedeli olmadı. Örneğin Rusya S-300 füze savunma sistemlerinin teslimatını bir süre askıya aldıktan sonra yaptı, Buşehr nükleer enerji santralini de uzun yıllar süren gecikmelerle tamamladı.

İran-Rusya ilişkisinin ağırlıklı siyasi boyutu ekonomik boyutu fazlasıyla gölgede bırakıyor. Rusya’nın ithalatında İran’ın payı sadece yüzde 0.37%, ikili ticaret hacmi ise 2 milyar doların altında. Hâl böyle olunca Rusya’nın yıllar yılı İran’ın tepkisini umursamadan taahhütlerini kolayca ihlal etmesi şaşırtıcı değil.

İran’ın Hindistan’la ticareti Rusya’ya göre çok daha fazla. İkili ticaret hacmi 2017 yılında 13.6 milyar dolar seviyesindeydi. Ticaret dengesinde belirgin bir avantaja sahip olan İran, 2017’yi 8.4 milyar dolarlık ticaret fazlasıyla kapattı. Ancak alım satımı yapılan ürünler iki taraf için de ikame edilemez nitelikte değil. Dolayısıyla karşı taraftan uzaklaşma durumunda Hindistan da İran da fazla bir bedel ödemezler. Son anlaşmayla beraber bu zayıf nokta değişebilir.

İran Hindistan’la ticareti ustaca kullanabilirse daha stratejik bir ekonomik ilişki kurabilir, bu da siyasi alanda daha fazla işbirliğine zemin sağlar. Bu sürecin şimdiden başladığı görülüyor. Örneğin, martta bitecek olan mali yılın sonunda İran’ın Hindistan’dan ithal ettiği soya küspesindeki artış bir önceki yıla göre 2o katı bulabilir ki bu miktar, Hindistan’ın soya küspesi ihracatının üçte birine tekabül ediyor. Ayrıca iyi bir planlamayla işbirliği alanları birbirini daha tamamlayıcı hâle getirilebilir.

Bunun dışında İran şimdi Hindistan’a sattığı petrolün gelirini yatırım için kullanabilir. İkili ticaretin en büyük kısmını enerji oluşturduğuna göre Hindistan enerji sektörüne, bilhassa rafinaja yatırım yapmak isabetli bir adım olur. Hindistan’ın rafinaj sektöründe sağlam bir konum edinmek, İran’a uzun vadeli, sürdürülebilir bir petrol pazarı sağlayabilir.

Benzer bir strateji Rusya tarafından uygulanıyor. 2017’de Rosneft öncülüğündeki konsorsiyum Essar Oil şirketinin çoğunluk hissesini 12.9 milyar dolara satın alarak Hindistan’daki devasa Vadinar rafinerisini ve 3 bin 500 dolum istasyonunu denetimine aldı. İran da gelecekteki kilit enerji pazarlarından biri olan Hindistan’da sağlam bir yer edinmek istiyorsa aynı yolu izlemek zorunda. Kuşkusuz ki yaptırımlar bu yolda engel oluşturabilir ama Rusya da benzer engellerle karşılaştı ve bunları aştı. ABD’nin ağır yaptırımları sürerken yurtdışına yatırım yapmak lüks olarak görünse de son tahlilde bu İran’ın hayrına olabilir.

Daha önceki ambargo dönemleri İran’da büyük kaynakların heba olmasına, zarar verici spekülasyonlara yol açtı. Dolayısıyla Hindistan’da yatırım yapmak hem değerli kaynakların heba edilmesini önleyebilir hem de yükselen bir güç olan Hindistan’la daha stratejik ekonomik ilişkilere zemin hazırlayabilir.

Makaleyi okumaya devam etmek için Al-Monitor’a abone olun

  • Güncellenmiş ve ödüllü Lobicilik Yazı Dizisi
  • Arşivlenmiş makaleler
  • Özel etkinlikler
  • Geçtiğimiz Haftaya Bakış e-postanıza gelsin
  • Haftalık lobicilik bülteni
Bu bölümlerde bulundu: ekonomi ve ticaret

Hamed A. Kermani is a PhD candidate in international relations at ATU University in Tehran. He has worked at the Center for Strategic Research in Tehran and was a visiting research fellow at Victoria University of Wellington, New Zealand. His work mainly focuses on relations between Iran and South Asia, with an emphasis on energy and security.

x

The website uses cookies and similar technologies to track browsing behavior for adapting the website to the user, for delivering our services, for market research, and for advertising. Detailed information, including the right to withdraw consent, can be found in our Privacy Policy. To view our Privacy Policy in full, click here. By using our site, you agree to these terms.

Accept