آیا گزینه‌ «نه» در رفراندوم ترکیه وجود دارد؟

Author: پینار ترمبلی
Posted بهمن ۲۹, ۱۳۹۵

در آستانهٔ همه‌پرسی ۱۶ آوریل برای تغییر قانون اساسی ترکیه به سمتی که حوزهٔ قدرت رئیس جمهوری به طور گسترده‌ای افزایش یابد، فشارها آن‌قدر زیاد شده‌اند که رأی منفی می‌تواند هزینهٔ بالایی برای شهروندان عادی ترکیه به بار آورد.

روز دوم فوریه، تصویری از یک سند رسمی با امضای نخست وزیر بینالی ییلدریم، در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد. این سند از کارکنان دولتی می‌خواهد تا واژهٔ «هایرلی» را که در ترکی به معنای خوش یُمن یا خجسته است، به کار نبرند؛ زیرا این واژه بسیار نزدیک به «هایر» است که معنای «نه» می‌دهد. این سند از کارمندان می‌خواهد که تا ماه مه، واژهٔ «هایرلی» را به کار نگیرند تا رأی‌دهندگان از آن تأثیر نپذیرند یا سر در گم نشوند.

برای دهه‌ها، ترک‌های محافظه‌کار تلاش کردند تا واژهٔ هایرلی را در خوش و بش‌های روزانه جا بیندازند. به‌خصوص زمانی که می‌خواهند آرزوی روز جمعهٔ خوبی برای یکدیگر داشته باشند. هر جمعه، شبکه‌های اجتماعی ترکیه با پیام‌ها و هشتگ‌های ترند شدهٔ #HayirliCumalar یا «جمعهٔ خوبی داشته باشید» پر می‌شود. بنابراین، به نظر می‌رسد که زبان ترکی برای محافظه‌کارانی که به دنبال رأی آری در رفراندوم هستند، دردسر درست کرده است.

دولت مدعی شد که سند منتشر شده، واقعی نیست؛ اما مردم علیه آن واکنش نشان دادند و پس‌لرزه‌های آن نیز به وضوح عیان شدند. زمانی که روزنامه‌نگاران طرفدار حزب عدالت و توسعه از ییلدریم در این باره پرسیدند، او با عصبانیت پاسخ داد: «هر کس این اخبار جعلی را پخش کند، مورد تعقیب قرار خواهد گرفت.» واکنش او برعکس عمل کرد و منتهی به پخش گستردهٔ سند جعلی در سراسر رسانه‌ها شد.

یک متخصص امور ارتباطات که به دلیل ترس از اخراج نخواست نامش فاش شود، به المانیتور گفت: «در ۱۰ روز گذشته، نشنیدیم که کسی دربارهٔ این سند جعلی بازپرسی شود؛ بنابراین به نظر می‌رسد که ترول‌های نزدیک به آ.ک.پ، کسانی باشند که آن را منتشر کرده‌اند. این مؤثرتر از یک فرمان رسمی اصیل است زیرا بدین ترتیب تمامی حامیان حزب عدالت و توسعه، پیام را می‌گیرند که باید از رأی منفی پرهیز کنند و این نشان می‌دهد که باید از رأی منفی و هر واژه‌ای که متضمن 'نه' باشد، پرهیز کنند.»

بنابراین، حتی با این که سند مذکور با امضای نخست وزیر در مورد واژهٔ «هایرلی» احتمالاً جعلی است، حامیان رحب طیب اردوغان به طور گسترده، پرهیز از به‌کارگیری آن در مکالمات روزانه را آغاز کرده‌اند.

در واقع، نزدیکی به زمان همه‌پرسی باعث شده تا روش‌های مردم ترکیه برای استفاده از زبان ترکی و همچنین رساندن پیام‌شان به یک دیگر، صورت خاصی به خود بگیرد و گاه جالب یا آزارنده شود. آن‌چه در ذیل می‌خوانید، مثال‌هایی هستند که شاید به نوشته‌های طنز سایت اونیون شباهت داشته باشند، اما خبرهای جدی و تأیید شده هستند.

روز ۱۵ فوریه، نوزاد دختری در استان دیاربکر متولد و «اِوِت» نام نهاده شد که در ترکی به معنای «بلی» است. والدین او گفتند که می‌خواستند تجلیل خود را از اردوغان نشان دهند. نمایندگان حزب عدالت و توسعه در آن منطقه، از نوزاد دیدار کردند و به خانوادهٔ او به نشان قدردانی یک سکهٔ طلا دادند. پدر در تلویزیون ظاهر شد و گفت که تمام خانوادهٔ او در همه‌پرسی رأی مثبت خواهند داد و امیدوارند که فرزندشان برای اردوغان خوش‌قدم باشد. (در همین اثنا، شبکه‌های اجتماعی بر این واقعیت تمرکز کردند که پدر، علی‌رغم ممنوع بودن چند همسری در ترکیه، سه همسر دارد)

روز ۱۴ فوریه، شهرداری قونیه، چاپ و توزیع یک سری بروشور تبلیغاتی علیه دخانیات را متوقف کرد. در آن آگهی‌ها نوشته شده بود: «تصمیم بگیرید که چه می‌خواهید. آیا می‌خواهید کودکان خود را مسموم کنید؟ سرطان بگیرید؟ اگر نه بگویید، زندگی و آینده را خواهید داشت.» مقام‌های رسمی بهداشت و درمان گفتند که توزیع این آگهی‌ها را متوقف کردند زیرا ممکن بود عبارت «اگر  نه بگویید» که با حروف درشت قرمز روی جلد جزوه‌ها نوشته شده بود، سوءتفاهم ایجاد کند.

ورای این مثال‌های خنده‌دار، یک واقعیت نهفته است:‌بسیاری از مخالفان رفراندوم، به همین سلاح‌ها متوسل شدند و در هر موقعیتی از «هایرلی» استفاده می‌کنند. با این حال، گفتن واژهٔ «نه» -حتی در چارچوب غیر سیاسی- با ریسک همراه است. در مصاحبه‌های خیابانی که توسط شبکه‌های مختلف انجام می‌شود، می‌توان این حس را دید. اغلب مردم می‌ترسند و می‌گویند: «نمی‌دانم، شاید منشاء خیر باشد»؛ و برای گفتن آن، یک مشتق دیگر از واژهٔ ممنوعه را استفاده می‌کنند: «هایرلیسی.» بسیاری از آنان نمی‌خواهند تصویر چهره‌شان نشان داده شود.

ترس آن‌ها بی دلیل نیست. بسیاری از اعضای حزب عدالت و توسعه، از جمله وزرای کابینه و نخست وزیر، بارها اشاره کرده‌اند که پاسخ «نه» به همه‌پرسی، کاری است که تروریست‌ها انجام می‌دهند. نگران‌کننده‌ترین اظهارات، روز ۱۲ فوریه از جانب شخص اردوغان بیان شد. زمانی که دربارهٔ نظرسنجی‌ها از اردوغان سئوال شد، او ناخشنودی خود را ابراز کرد و گفت: «خیلی زود است که صحت نظرسنجی را بسنجیم» زیرا او [اردوغان] هنوز کارزار خود را فعالانه آغاز نکرده است. اردوغان به رسانه‌ها گفت: «۱۶ آوریل، پاسخی به ۱۵ جولای [روز کودتای نافرجام] است. آنان که نه بگویند، در کنار ۱۵ جولای ایستاده‌اند.»

روز ۱۵ فوریه، یک مقام دیگر حزب عدالت و توسعه، قدمی فراتر نهاد و گفت که اگر ۵۰ درصد از رأی‌دهندگان در روز ۱۶ آوریل رأی آری ندهند، ترکیه باید خود را برای یک جنگ داخلی آماده کند. در واکنش به اعتراض‌های فراوان، حزب اعلام کرد که از آن مقام می‌خواهد تا استعفا کند.

علی‌رغم فشارهای عمومی، برخی اشخاص شجاع، ریسک را پذیرفتند - و هزینه نیز دادند. یکی از آنان، عرفان دگیرمنجی، مجری خبر بود که از شغل خود در شرکت هلدینگ دوغان، شبکهٔ مشهور جریان اصلی در ترکیه، اخراج شد زیرا گفت رأی «نه» خواهد داد. چهره‌های رسانه‌ای طرفدار حزب عدالت و توسعه، از افشای دلیل اخراج دگیرمنجی آزرده شدند.

همچنین روایت‌هایی وجود دارد که کسانی که تلاش می‌کردند به تظاهرات علیه رفراندوم بپیوندند یا از پخش برگه‌های تبلیغاتی سر باز زدند، یا حتی آن‌ها که به‌سادگی گفتند می‌خواهند رأی منفی بدهند، مورد تهدید یا خشونت قرار گرفته‌اند. بحث‌های زیادی در این باره مطرح است که مردم می‌پرسند آیا اخذ رأی به صورت باز یا مخفی خواهد بود و آیا کسانی که جرئت کنند و رأی منفی دهند، پس از آن بازداشت خواهند شد؟

با این وجود، هر چه فشار و تهدید از جانب کارزار هواداران اردوغان افزایش می‌یابد، به نظر می‌رسد که طرفداران رأی منفی نیز نیروی فزاینده‌ای می‌گیرند. در ماه گذشته، اکثریت کردها، تعداد قابل توجهی از ملی‌گرایان افراطی، بعضی گروه‌های اسلام‌گرا و تقریباً تمامی سکولارهای ترکیه، نیروهای خود را جمع کردند تا به همه‌پرسی جواب منفی دهند.

تا ماه قبل، این گروه‌ها هرگز، حتی در یک کافه هم نمی‌توانستند گرد هم آیند. اکنون، آن‌ها در میان مردم برای یک هدف کار می‌کنند. به نظر می‌رسد که اعضای حزب عدالت و توسعه دریافته‌اند که تلاش برای متقاعد کردن مردم نسبت به این‌که تنها تروریست‌ها رأی منفی می‌دهند، برعکس عمل می‌کند. بسیاری از مردم می‌پرسند که اگر این‌گونه است [که تنها تروریست‌ها رأی منفی می‌دهند]، چرا اصلاً رفراندوم گزینهٔ «نه» دارد؟

برخی از حامیان رفراندوم می‌ترسند که ۱۸ متمم [پیشنهادی برای قانون اساسی] که منجر به نوعی امپراتوری ریاست جمهوری می‌شود، رأی نیاورد؛ برخی از آنان پیشنهادهای خیره‌کننده‌ای نیز ابراز کرده‌اند. یک مورد این است که تغییرات تنها برای دورهٔ اردوغان پیشنهاد شوند و پس از او، از بین بروند. زیرا عموم مردم نگرانند که پس از دورهٔ اردوغان، چه خواهد شد. این پیشنهاد برای رفع نگرانی آنان ارائه شده است. دوم، شایعه‌ای در جریان است که اگر حمایت از همه‌پرسی طبق نظرسنجی‌ها تا اوایل آوریل بهبود نیابد، آنکارا به دنبال راهی خواهد گشت تا به‌صورت آبرومندانه‌ای همه‌پرسی را پس بگیرد: یعنی رفراندوم را به بهانهٔ لزوم تمرکز بر شرایط بد اقتصادی، لغو کند.

نتیجهٔ رفراندوم هر چه باشد، عطش اردوغان برای یک امپراتوری به سبک ریاست جمهوری، باعث شده تا جنبشی علیه او شکل بگیرد و دورترین افراد نسبت به هم را با یکدیگر متحد کند. شاید شعارشان این باشد که «هایردا هایر واردیر»؛ یعنی: «نه گفتن کاری خجسته است.»