İran’da milli paranın sert değer kaybından sonra izlenen döviz politikaları ekonomide istikrarsızlık havasını derinleştirmekle kalmadı kaçakçılığın artmasına da zemin hazırladı. Hem dışarıdan İran’a hem İran’dan dışarıya çift yönlü seyreden kaçakçılık faaliyetleri ticaretin geneline, ödemeler dengesine ve ekonomik performansa zarar veriyor, yolsuzluğu artırıyor.

Sağlıklı bir ekonomide milli paranın devalüasyonu, enflasyonist etkilerine rağmen teoride ihracatın artmasına, ithalatın azalmasına vesile olabilir. Böyle bir sonuçtan yerli sanayi yarar sağlayabilir. Yerli sanayi hem ihracat pazarlarında hem de ithal mallara karşı daha rekabetçi hâle gelir. Ancak sübvansiyonlar veya çoklu kur sistemi gibi ekonomik çarpıklıkların olduğu ortamlarda devalüasyonun genel ekonomik performansa ket vurduğu durumlar ortaya çıkabilir. İran’ın bugün yaşadıkları, yanlış ekonomik yönetimin zengin kaynaklara sahip bir ekonomiye nasıl zarar verebileceğinin örneği.

Kaçakçılık İran’da her zaman ekonomik tablonun parçası oldu. Kaçakçılığa pek çok zaman yasal olarak ithal edilemeyen malları getirmek için başvuruldu. Ancak ekonomik dengesizlikler ve fiyat farklarından kaynaklı kaçakçılık da oldukça yoğun. En önemlisi, yakıt başta olmak üzere sübvanse edilen ürünlerin komşu ülkelere kaçak satılması ki bu ticaret İran ekonomisine yıllarca büyük zararlar verdi. Yakıt kaçakçılığını engellemek için geçmişte satışların karneye bağlanması, sınır bölgelerinde denetimin artırılması gibi yöntemlere başvuruldu. Fakat en etkili yöntem fiyatlamaydı. Sübvansiyon reformlarının ilk safhasının başladığı 2011 yılında yakıt kaçakçılığı önemli ölçüde azaltıldı.

Ne var ki son devalüasyon yakıt kaçakçılığını yeniden kârlı bir iş hâline getirdi. Zira sübvanse edilen yakıtın fiyatı İran’da tüm komşu ülkelere göre çok daha düşük. Son tahminlere göre İran’dan kaçak çıkarılan günlük yakıt miktarı 20 milyon ila 40 milyon litre arasında. Bu, yılda 365 trilyon riyal -- mevcut üç kurun ortalamasına göre yaklaşık 4 milyar dolar -- ekonomik zarar anlamına geliyor. Ne yazık ki buradan sağlanan kazanç, büyük yakıt miktarlarının sınır dışına çıkarılmasını örgütleyebilen yolsuz şebekelerin cebine gidiyor. Sistan-Belucistan eyaletinden bir yetkilinin yakın zamanda yaptığı açıklamaya göre yakıt kaçırmakla ilgili faaliyetler hudut bölgeleriyle sınırlı değil, yani kârlı kaçakçılık işini ülke çapına yayılmış, büyük bir şebeke yürütüyor.