Ana içeriğe atla

Ürdün-Türkiye ilişkileri krizde mi?

Üç yılı aşkındır görüşmeyen Ürdün Kralı Abdullah ve Türkiye Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın arasında derin anlaşmazlıklar var. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.
RTR22YKZ.jpg

AMMAN, Ürdün — 2015’te zamanının yüzde 25’ini yurt dışında geçiren Ürdün Kralı Abdullah yabancı liderlerle bol bol görüştü. Kral 2016’nın ilk üç ayında da üç kez Washington’a giderek Suriye savaşını ve Ürdün’deki mülteci krizini görüştü, ayrıca aralarında Mısır Cumhurbaşkanı Abdül Fettah El Sisi ve Suudi Kralı Selman Bin Abdül Aziz El Suud’un bulunduğu liderlerle de sık sık bir araya geldi. Ancak Türkiye’nin Orta Doğu’da ve özellikle Suriye savaşında oynadığı kritik role rağmen Abdullah, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’la 6 Mart 2013’ten beri, yani üç yılı aşkındır görüşmüyor. İki taraf arasındaki bu soğukluk nasıl açıklanabilir?

Demokrasileri Savunma Vakfı’nda araştırmacı olarak görev alan eski TBMM üyesi Aykan Erdemir bu konuda Al-Monitor’a şöyle diyor: “Ürdün kraliyet ailesi, Erdoğan ve AKP’yi her şeyden önce Müslüman Kardeşler hareketi olarak görüyor. Ürdün’ün nazarında bu sorunlu bir ilişki.”

Erdoğan, Mısır’daki müttefiki Müslüman Kardeşler üyesi Muhammed Mursi’yi 2013’te alaşağı eden Sisi’yi defalarca hedef aldı, hatta gayrimeşru bir zorba diye niteledi. Mısır Ürdün’ün en yakın müttefiklerinden biri. Dolayısıyla Erdoğan’ın Sisi’ye saldırması Kral Abdullah’la da ilişkilerini gerdi. Ayrıca Erdoğan bir başka Müslüman Kardeşler hareketi olan Hamas’a güçlü destek verirken Abdullah Hamas’ın rakibi El Fetih’e yakın. Ürdünlü liderler, aynı zamanda El Fetih’in başında bulunan Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas’la sık sık görüşür.

Erdoğan’ın Müslüman Kardeşler’e desteği Amman’ın dış politikasında ideolojik bir bam teline basmakla kalmıyor, Ürdün rejimini iç siyasette de rahatsız ediyor. Washington Yakın Doğu Araştırmaları Enstitüsü Türkiye Programı Direktörü Soner Çağaptay’ın anlatımıyla “Ürdün’deki Müslüman Kardeşler kralın iktidarı karşısında muhalif odaklardan birini temsil ediyor. Erdoğan ise bölgede Müslüman Kardeşler’in hem ideolojik hem siyasi sponsorluğunu yapıyor.”

Ürdün son bir senedir kendi ülkesindeki Müslüman Kardeşler’e yönelik kısıtlayıcı adımlar atıyor. En son 29 Mart’ta örgütün iç seçimler yapması engellendi, geçen yıl ise 70’inci kuruluş mitingi iptal edildi.

Ancak Abdullah’la Erdoğan arasındaki soğukluk ideolojik ayrışmanın ötesine geçiyor. Ürdün Üniversitesi’nde uluslararası ilişkiler dalında öğretim görevlisi olan Hasan Mumani’ye göre “Kral Abdullah’la Erdoğan’ın kişisel olarak da kimyalarının uyuşmadığı açık.” İki lider çok farklı geçmişlere sahip. Ürdün kralı İngiltere ve ABD’de eğitim gördü, Erdoğan ise Türkiye’de yetişti ve oldukça erken bir yaştan itibaren İslamcı siyasetin içinde yer aldı.

Erdoğan bölgesel liderlere sert çıkışları nedeniyle eleştirilirken Ürdün kralı da defalarca Erdoğan’a yüklendi. Middle East Eye sitesinde 25 Mart’ta yayımlanan özel habere göre Abdullah ocaktaki Washington ziyareti sırasında Kongre yetkililerine şöyle dedi: “Teröristlerin Avrupa’ya gidişi Türkiye’nin politikası kapsamında gerçekleşiyor. Türkiye sürekli uyarılıyor ama paçayı kurtarmasına izin veriliyor.” İslam Devleti’nin (İD) Türkiye’ye petrol satıp satmadığı sorusuna Abdullah “Kesinlikle.” cevabını vermiş. Ankara’nın İD’le iş birliği yaptığı iddiasını Erdoğan’a kondurmak kolay görünmüyor. Zira Türkiye’nin kendisi de son dönemde korkunç İD saldırılarına maruz kaldı.

Kimliğinin gizli kalması kaydıyla Al-Monitor’a konuşan konuya vakıf bir kaynak Amman-Ankara ilişkilerinin “kriz” noktasında olduğunu söyledi. Kral’ın ABD’de Türkiye hakkında söyledikleri Başbakan Ahmet Davutoğlu’nun 27 Mart’taki Ürdün ziyaretine günler kala sızdırıldı. Kaynağa göre bu zamanlama hazırlıkları haftalar süren ziyareti sabote etmek için bilinçli bir teşebbüsün yapılıp yapılmadığı sorusunu gündeme getiriyor.

Abdullah, Erdoğan’a yönelik daha önce de suçlayıcı açıklamalarda bulunmuştu. Örneğin nisan 2013’te Atlantic dergisinden Jeffery Goldberg’e verdiği mülakatta şöyle dedi: “Erdoğan, zamanında demokrasinin onun için otobüse binmek gibi olduğunu söylemişti ‘Durağıma gelince inerim.’ şeklinde.” Abdullah aynı mülakatta Erdoğan’ın demokrasiye gerçekten inanmadığı, iktidarını pekiştirmek ve İslamcılığı yaymak peşinde olduğu inancını da dile getirdi.

Amman’daki Kudüs Siyasi Çalışmalar Merkezi’nin başkanı Urayip El Rantavi de Ankara’nın Müslüman Kardeşler’i bölge genelinde desteklediğini ve bunun Ürdün’le ilişkilerinde büyük bir engel teşkil ettiğini vurguladı. Al-Monitor’a konuşan Rantavi, Arap Baharı sonrasına işaret ederek “Türkiye hegemonyacı etkisini bölge çapında yaymak için fırsat yakaladı ve bu da Ürdün’ün menfaatlerine genel anlamda aykırıydı.” dedi. Rantavi’nin bu görüşü Amman’daki elitler arasında yaygın şekilde paylaşılıyor.

Kraliyet Sarayı Medya Müdürü Halid Delal ve Basından Sorumlu Devlet Bakanı Muhammed Mumani Al-Monitor’un ısrarlı mülakat taleplerini geri çevirdi.

Erdoğan ve Abdullah’ın beş yıldır süren Suriye savaşına farklı yaklaşımları da aralarındaki soğukluğu derinleştirdi. Cağaptay, Ürdün’ün güney Suriye’deki “ılımlı” isyancıları desteklemeye yöneldiğini, radikal cihatçılarla İD militanlarının ise kuzey sınırında serpildiğini ve bunda Ankara’nın politikasının etkili olduğunu belirtti. Cağaptay Abdullah’ın görüşünü özetlercesine şöyle dedi: “Türkiye, kastı belki bu olmasa da Suriye’nin kuzeyinde radikallerin güçlenmesine yol açan politikalar üreterek yanlış bir oyun oynadı.”

Tüm bunlara rağmen Türkiye-Ürdün ilişkileri toptan olumsuz değil. İkili ticaret oldukça güçlü şekilde sürüyor ve 1 milyar dolara ulaşmış durumda. Ancak Müslüman Kardeşler konusundaki ideolojik çatışma, Erdoğan’la Abdullah’ın kişisel kimyalarının tutmaması ve Sisi’ye yönelik zıt yaklaşımlar izlemesi Amman-Ankara ilişkilerinin gelişmesini engelliyor. Her ikisi de Suriye’ye komşu olan Türkiye ve Ürdün bugün birçok bölgesel sorunla karşı karşıya. Bu ortamda Abdullah’la Erdoğan’ın sağlam bir ilişki kurması iki tarafın da yararına olurdu. Ancak şimdilik ideoloji ‘realpolitik’ten baskın çıkıyor.

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial