Ana içeriğe atla

İran’ın gözü şimdi de Ermenistan’da

Ermenistan nezdinde yeni bir ticaret ortağı kazanmaya çalışan İran, Kafkasya’da ABD ile rekabetini kızıştırıyor. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir
RTR4Q3IE.jpg

TAHRAN, İran — İran’ın son dönemde Ermenistan’la ilişkilerini geliştirmeye niçin yöneldiği sorulursa net olan en azından bir gerekçe var: ekonomik menfaatler. Temmuzda imzalanan nükleer anlaşmanın ardından yaptırımların yakında hafifleyecek olmasını fırsat bilen Tahran, 14 Ekim’de Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı İshak Cihangiri’yi ikili ekonomik ilişkileri görüşmek üzere Ermenistan’a gönderdi. Bu, 2011’den bu yana İran’dan Erivan’a yapılan en üst düzey ziyaretti. Cihangiri’ye göre İran’la kara sınırına sahip tek Avrasya Ekonomik Birliği üyesi olan Ermenistan, İranlı üreticilerin beş milyar nüfuslu Avrupa ve Avrasya pazarlarına açılan kapısı olabilir.

İran ve Ermenistan’ın imzalamış olduğu anlaşmalar ikili ilişkilerin uzun yıllar olumlu seyretmesini sağlayacak nitelikte. Örneğin Ermenistan İran’dan doğal gaz alıyor ve bunun karşılığında İran’a elektrik veriyor. Bu takas önümüzdeki 15 sene boyunca devam edecek. Elektrik sınırın Ermenistan tarafında İranlı mühendislerce kurulan santrallerde üretiliyor. 2007 tarihli doğal gaz boru hattı anlaşmasına göre Ermenistan, bir metre küp doğal gaz karşılığında İran’a saatte üç kilovat elektrik veriyor. Bu anlaşmanın süresi bittiğinde İran doğal gazın karşılığını para olarak alacak, Ermenistan ise ürettiği elektriğin tamamını iç tüketimde kullanabilecek. Hatırlamak gerekir ki Ermenistan’ın Azerbaycan ve Türkiye ile yaşadığı siyasi sorunlar ülkenin enerji ihtiyaçları için İran ve Gürcistan seçeneklerini dayatıyor.

Cihangiri’nin Erivan’daki başlıca amacı yaptırımlar ve finansman sıkıntısı nedeniyle askıya alınan projelerin canlandırılmasıydı. Bu projelerden biri Ermenistan ve Gürcistan elektrik şebekelerinin yüksek voltajlı iletim hattıyla birbirine bağlanmasını ve Ermenistan’la İran arasında 120 milyon dolarlık üçüncü bir iletim hattının kurulmasını içeriyor. 2018’de devreye girmesi planlanan bu hatla birlikte Ermenistan’ın İran’a elektrik iletim kapasitesi 300’den 1000 megavata çıkacak.

Cihangiri’nin Erivan’da gündeme getirdiği bir diğer proje İran ve Ermenistan demiryolu şebekelerinin birbirine bağlanmasını öngörüyor. Hâlen sürmekte olan bu projeyle birlikte Ermenistan Uluslararası Kuzey-Güney Ulaştırma Koridoru üzerinden Basra Körfezi’ne bağlanacak.

Cihangiri’nin Erivan’da yaptığı ticari iş birliği çağrısı Ermeni iş dünyasına da cazip gelmiş olacak ki 9 Kasım’da bir grup Ermeni iş adamı İran’a gideceklerini açıkladı. İran Ticaret Odası’nın web sitesinde yer alan bilgiye göre Ermenistan ekonomi bakanının başkanlık edeceği heyet bankacılık, bilişim ve tarım sektörlerinde faal olan 50 civarında üst düzey yöneticiden oluşacak. Bu ziyaret Cihangiri’nin yaptığı bir diğer öneri doğrultusunda planlanmış olabilir. Cihangiri, Ermenistan’da bir ticaret merkezinin kurulmasını ve İran mallarının bu merkezden Belarus, Kazakistan, Kırgızistan ve Rusya’ya, hatta Avrupa ve ABD’ye ihraç edilmesini önermişti.

İran-Ermenistan Ticaret Odası Başkanı Levon Aharonian’a göre ticareti kolaylaştırmaya dönük bu yeni çalışmalar yolsuzluğu azaltacak ve İran’dan yapılan ithalatta gümrük vergilerinin düşmesini sağlayacak. Aharonian, İran’ın saygın ekonomi dergisi Ticaret-i Ferda’da yayımlanan makalesinde Ermeni hükümetinin Cihangiri’nin önerisini kabul etmesi hâlinde yeni pazarlara açılmak isteyen İranlı girişimcilerin “büyük bir fırsat” yakalayacağını kaydetti. Ancak Aharonian’a göre bu fikrin hayata geçebilmesi için iki ülkenin yetkilileri ve iş adamları yeni bir ticaret mekanizması oluşturmalı. Böylece Avrupa Birliği’nin Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan’dan çok düşük gümrük vergileriyle ithalatına izin verdiği 6400 ürünün çoğu İranlı üreticiler tarafından tedarik edilebilir.

İran bugün Avrupa Birliği, Rusya ve Çin’in ardından Ermenistan’ın en büyük dördüncü ticaret ortağı. Şu an 300 milyon dolar seviyesinde olan ikili ticaretin kısa vadede 1 milyar dolara ulaşması bekleniyor. İran’ın bir diğer önerisi de Ermenistan’da Sovyet döneminden kalan fabrikaların canlandırılması. Ermenistan Başbakanı Hovik Abrahamyan geçtiğimiz günlerde bu öneriyi kabul etti. Tahran’a göre İran’dan ithal edilen yarı mamuller bu fabrikalarda işlenerek üçüncü ülkelere ihraç edilebilir.

Ne var ki Ermenistan’a ilgi duyan tek ülke İran değil. 1991’de Sovyet Birliği’nden bağımsızlığını kazanan Ermenistan o günden bu yana ABD’den milyonlarca dolar yardım alıyor. Washington da uzun zamandır Erivan’la ikili ticareti ve yatırımları artırma konusunda görüşüyor. Son olarak ABD --İran’ın da büyük ölçüde yaptığı gibi -- Ermenistan’ı komşularıyla yaşadığı siyasi sorunlar ve sınır ihtilaflarında destekliyor. Tahran ve Washington’un Erivan’a yönelik bu paralel çabaları bir gün menfaat çatışmasına yol açabilir. Ortak Kapsamlı Eylem Planı ABD-İran ilişkilerini bir ölçüde onarmış olsa da böyle bir çatışma hâlâ yaşanabilir.

ABD’nin 2015 bütçesinde Ermenistan’a 24,7 milyon dolarlık bir yardım tahsis edildi. Washington da Erivan’la bir dizi ekonomik anlaşma yapmış durumda. 2015 Ticaret ve Yatırım Çerçeve Anlaşması, 1999 Ortak Ekonomik Görev Gücü Anlaşması, 1992 Yatırım Teşvik Anlaşması, 1992 Ticari İlişkiler Anlaşması ve 1992 İkili Yatırım Anlaşması gibi anlaşmalar iki ülke arasında ekonomik ve ticari iş birliğinin artırılmasına zemin hazırlıyor. ABD Ulusal Ermeni Komitesi’ne göre ticari ilişkilerin gelişmesi için belli bazı adımların atılması gerekiyor. Bunlardan biri, miadını doldurmuş olan 1974 tarihli ABD-SSCB Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşmasının yerini alacak yeni bir anlaşmanın yapılması. Komiteye göre bu anlaşma ABD’li girişimcilerin Ermenistan’da yatırım yapmasını zorlaştırıyor, ikili ekonomik ilişkilere engel oluyor.

İran Ermenistan’ı stratejik bir bölgesel ticaret ortağı olarak görüyor, ABD de Ermenistan’a epeydir yatırım yapıyor. ABD ile İran arasında olası bir menfaat çatışması uzun vadede ciddi bir ihtimal olarak beliriyor. Ancak bu konuya zamanlı ve akılcı bir şekilde el atılırsa çatışmanın önüne geçilebilir, hatta orta vadede İranlı üreticiler Ermenistan üzerinden ABD pazarına ulaşabilir.

Join hundreds of Middle East professionals with Al-Monitor PRO.

Business and policy professionals use PRO to monitor the regional economy and improve their reports, memos and presentations. Try it for free and cancel anytime.

Free

The Middle East's Best Newsletters

Join over 50,000 readers who access our journalists dedicated newsletters, covering the top political, security, business and tech issues across the region each week.
Delivered straight to your inbox.

Free

What's included:
Our Expertise

Free newsletters available:

  • The Takeaway & Week in Review
  • Middle East Minute (AM)
  • Daily Briefing (PM)
  • Business & Tech Briefing
  • Security Briefing
  • Gulf Briefing
  • Israel Briefing
  • Palestine Briefing
  • Turkey Briefing
  • Iraq Briefing
Expert

Premium Membership

Join the Middle East's most notable experts for premium memos, trend reports, live video Q&A, and intimate in-person events, each detailing exclusive insights on business and geopolitical trends shaping the region.

$25.00 / month
billed annually

Become Member Start with 1-week free trial

We also offer team plans. Please send an email to pro.support@al-monitor.com and we'll onboard your team.

What's included:
Our Expertise AI-driven

Memos - premium analytical writing: actionable insights on markets and geopolitics.

Live Video Q&A - Hear from our top journalists and regional experts.

Special Events - Intimate in-person events with business & political VIPs.

Trend Reports - Deep dive analysis on market updates.

All premium Industry Newsletters - Monitor the Middle East's most important industries. Prioritize your target industries for weekly review:

  • Capital Markets & Private Equity
  • Venture Capital & Startups
  • Green Energy
  • Supply Chain
  • Sustainable Development
  • Leading Edge Technology
  • Oil & Gas
  • Real Estate & Construction
  • Banking

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial