Ana içeriğe atla

Holokost’un siyasallaşması İsrail’de tartışmalar yaratıyor

İsrail’de Holokost’a ilişkin ciddi tartışmaların yanında Holokost’un küçümsendiği algısını yaratacak kadar istismarcı ve popülist söylemler de var. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.
JERUSALEM, ISRAEL - APRIL 16:  (ISRAEL OUT) In this handout from the Israeli GPO, Prime Minister Benjamin Netanyahu lays a wreath during a ceremony to mark Holocaust Remembrance Day at the Yad Vashem Museum on April 16, 2015 in Jerusalem, Israel. Traffic stopped and people stood to attention as a two minutes silence was observed in Israel, with sirens sounding across the country to mark the annual Holocaust Remembrance Day. (Photo by Amos Ben Gershom/GPO via Getty Images)

“Demokratik hükümetler İkinci Dünya Savaşı’ndan önce hayati bir hata yaptı ve biz onların şu anda da vahim bir hata yaptığına inanıyoruz. Ancak biz yılmayacağız. Gerçeklerde ısrar edeceğiz ve kapalı gözleri açmak için her şeyi yapacağız.”

Bu sözler İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu tarafından 16 Nisan Holokost’u Anma Günü dolayısıyla düzenlenen resmi törende sarf edildi. Jargona aşina olmayanlar bile Netanyahu’nun ne demek istediğini çok iyi anladı.

Gayretkeş internet kullanıcıları konuşmanın tam metnini Facebook’a yükledi. Holokost’a yapılan tüm atıflar kırmızıyla, İran’a ve hayati olduğu söylenen diğer tehditlere yapılan göndermeler de sarıyla işaretlenmişti. Metin Holokost’u Anma Günü’ne ithaf edilmiş olsa da sarı bölümler ağırlıktaydı.

Haaretz gazetesi bir adım ileri giderek Netanyahu’nun 2013 ile 2015 arasında yaptığı başka konuşmaları da benzer şekilde işaretledi. Netanyahu’nun konuşma haritasının yıllar içinde giderek sarardığı ortaya çıktı. Bir diğer deyişle Holokost ve dirilişin bahsi azaldı, “yeni Hitlerler” teması arttı.

Holokost’un siyasi meta olarak kullanılması yeni bir şey değil. İsrailliler bu konuda sürekli bombardıman altında. Bir tarafta olgun, ciddi ve derinlikli bir soykırım söylemi; bir tarafta da yaşananları basitleştiren ve kimilerine göre olayın küçümsendiğine işaret eden gürültücü, popülist ve sansasyon peşinde bir söylem var. Bu durum 17 Mart seçimleri öncesindeki kampanya döneminde öyle bir raddeye geldi ki Yad Vaşem yönetim kurulu bir açıklama yaptı ve “tüm siyasi yapılara” seslenerek “Holokost konusunun ve ona ilişkin mukayeselerin siyasi tartışmaların ve daha da önemlisi seçim propagandasının dışında tutulmasını” istedi.

Holokost’un siyasette kullanılması Netanyahu ile sağ cenahın icadı değil. Bu, İşçi Partisi’nin selefi Mapai’den kalan bir miras.

Sapir Akademi Koleji’nde öğretim üyesi ve Açık Üniversite’de tez danışmanı olan Liat Steir-Livni Al-Monitor’a şu değerlendirmede bulundu: “Başbakan David Ben Gurion Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdül Nasır’ı Hitler’e benzetmişti. 1950’lerde Arapları Nazi olarak resmeden filmlere hükümet fon sağladı. Auschwitz’in hudutlarına ilişkin tartışmalar İsrail’de Dışişleri Bakanı Abba Eban’ın bir demeciyle başladı, Başbakan Menahem Begin bunu daha da ileriye taşıyarak Holokost’u kamusal tartışmanın içine oturttu.”

“Yedinci Milyon: İsrailliler ve Holokost” isimli kitabın yazarı tarihçi ve gazeteci Tom Segev de soykırım istismarının sadece sağcılara ait bir taktik olmadığını söylüyor. Al-Monitor’a konuşan Segev şöyle diyor: “1948’den bu yana Hitler’e benzetilmeyen tek bir Arap lider yok. Ürdün Kralı Hüseyin ve Mısır Cumhurbaşkanı Enver Sedat da buna dâhil. Solcular bile çıkarları için Holokost’u her zaman kullandı. Birkaç yıl önce (2004’te) İsrail askerlerinin bir Filistinliye zorla keman çaldırdığı ortaya çıktı. Keman Holokost’un çok tipik bir imgesi ve sol bunu defalarca kullandı.”

Mağduriyet algısının İsrail kimliğinin ayrılmaz parçası olduğunu belirten Steir-Livni ise şöyle devam ediyor: “Holokost bize küçük yaşlardan itibaren çok güçlü ve yoğun şekilde aşılanıyor ve biz de her şeye bu pencereden bakmaya başlıyoruz. İran’dan kötü not veren ‘Nazi’ öğretmene kadar… Çağrışım dünyamız böyle. Bizler geçmişten kopamayan, bugün de geçmişi yaşayan posttravmatik bir toplumuz. Buna bir de istikrarsız güvenlik ortamı eklenince toplu kaygı durumu oluşuyor ve zihnimiz bizi sanki ikinci soykırımın eşiğindeymişiz gibi dürtmeye başlıyor.”

Steir-Livni’ye göre bu ortam soykırımdan kurtulanların ikinci ve üçüncü nesillerini tarihi olgu olarak Holokost’tan uzaklaştırıyor: “Bu, Holokost’a karşı saygısızlık ya da küçümseme değil, sadece dehşetten biraz uzaklaşmanın bir yolu. Bunun sonucunda başka alanlara dayalı bir bellek oluşuyor. Örneğin mizah gibi alanlar ya da Holokost’un hem sağ hem sol tarafından siyasi amaçlarla kullanılması ya da etnik çatışmalarda Holokost jargonunun kullanılması gibi.”

Steir-Livni’nin işaret ettiği noktanın bir örneği son Holokost’u Anma Günü’nde yaşandı. Mizrahi olarak bilinen Orta Doğu kökenli bazı İsrailliler, Hitler “işi bitiremedi” diye, yani Avrupalı Eşkenazi Yahudilerini toptan imha edemedi diye “üzüntü” bildiren paylaşımlarda bulundu. Holokost benzer biçimde vegan söyleminde de sıkça kullanılıyor. Bunun sebebi de Isaac Bashevis Singer’in Treblinka imha kampına atıf yapan meşhur sözü: “Dünya hayvanlar için ebedi bir Treblinka.”

Segev ve Steir-Livni’ye göre tüm bunlara rağmen Holokost’un anısı tümden aşınmış değil.

Segev bunu şöyle açıklıyor: “İsrail’de Holokost’a ilişkin samimi hissiyatları istismarcı söylemden ayırmak zor. Bu, İsrail toplumunda soykırımdan çıkarılan derslere ilişkin temel bir görüş ayrılığını yansıtıyor. Holokost ırkçılığa karşı ve insan hakları lehine mücadele gereğini ortaya koyan evrensel bir insanlık dersi mi? Yoksa Yahudilere yönelik ‘bir daha asla’ ve ‘her nesilde’ dersi mi?” Segev’in atıfta bulunduğu ikinci deyim Hamursuz Bayramı’nda söylenen şu deyişten geliyor: “Her nesilde bizi yok etmek için karşımıza dikiliyorlar.”

Steir-Livni ve Segev, Holokost’un İsrail için propaganda aracı işlevi gördüğünde de hemfikir. Segev’e göre “İsrailliler ve Filistinliler gerçek mağdurun kim olduğu konusunda yarışıyor. Çünkü mağdur olan aynı zamanda haklı olandır.” Steir-Livni ise şöyle diyor: “1948’den beri üretilen söylemin merkezinde ‘bir daha asla’ gibi birkaç temel unsur var. Soykırımın öğrettikleri tamamen Yahudilere dönük, tamamen Siyonist. Başka dersler yok. Dolayısıyla Holokost ırkçılık, ötekine nefret ve toplumun bu doğrultuda şekillendirilmesine karşı evrensel bir ders kaynağı olamıyor.”

Steir-Livni’ye göre Holokost söylemi ılımlaştırılmalı: “Bir çocuğun daha kim olduğunu öğrenmeden mağdur olduğunu öğrenmesi dayanılmaz bir durum. Bu yarı normal bir varoluşa bile geçit vermiyor. Söylemdeki yoğunluğu azaltırsak dördüncü ve beşinci nesiller için Holokost’un dehşetine, etkilerine ve bugüne dönük derslerine odaklanan yeni bir söylem oluşturabiliriz.”

Naomi Yoeli’nin son Holokost’u Anma Günü’nde Tel Aviv’de sahnelenen “Eski Üvey Kayınvalidem” isimli oyunu bu yönde ortaya konan bir çaba. Oyun “Holokost” sözcüğünü bir kez bile kullanmadan Holokost’tan kurtulan Agi Yoeli’nin hikâyesini anlatıyor. Etkileyici, dokunaklı, ayrıca da komik olan oyun gerçek dehşete özellikle değinmiyor. Zira oyun yazarına göre bu dehşet betimlenemeyecek kadar büyük. İnce ve dolaylı göndermeler izleyicide gerçek bir etki uyandırmaya yetiyor.

Tiyatro eleştirmeni Michael Handelzalts Haaretz’te kaleme aldığı uzun makalede oyunun Holokost’u “geleceğe yönelik yanılsama ve kâbuslar beslemeden, geçmişin acılarında debelenmeden” işlediğini belirtiyor. Eleştirmen bir diğer makalesinde de oyunu şöyle özetliyor: “Orta Avrupalı bir doktor ağır bir ‘Holokostitis’ hastalığına tutulduğundan yakınan hastasına aynen böyle bir reçete yazardı.”

Açıklama: Bu makalenin yazarı Naomi Yoeli ile akrabadır.

Join hundreds of Middle East professionals with Al-Monitor PRO.

Business and policy professionals use PRO to monitor the regional economy and improve their reports, memos and presentations. Try it for free and cancel anytime.

Free

The Middle East's Best Newsletters

Join over 50,000 readers who access our journalists dedicated newsletters, covering the top political, security, business and tech issues across the region each week.
Delivered straight to your inbox.

Free

What's included:
Our Expertise

Free newsletters available:

  • The Takeaway & Week in Review
  • Middle East Minute (AM)
  • Daily Briefing (PM)
  • Business & Tech Briefing
  • Security Briefing
  • Gulf Briefing
  • Israel Briefing
  • Palestine Briefing
  • Turkey Briefing
  • Iraq Briefing
Expert

Premium Membership

Join the Middle East's most notable experts for premium memos, trend reports, live video Q&A, and intimate in-person events, each detailing exclusive insights on business and geopolitical trends shaping the region.

$25.00 / month
billed annually

Become Member Start with 1-week free trial

We also offer team plans. Please send an email to pro.support@al-monitor.com and we'll onboard your team.

What's included:
Our Expertise AI-driven

Memos - premium analytical writing: actionable insights on markets and geopolitics.

Live Video Q&A - Hear from our top journalists and regional experts.

Special Events - Intimate in-person events with business & political VIPs.

Trend Reports - Deep dive analysis on market updates.

All premium Industry Newsletters - Monitor the Middle East's most important industries. Prioritize your target industries for weekly review:

  • Capital Markets & Private Equity
  • Venture Capital & Startups
  • Green Energy
  • Supply Chain
  • Sustainable Development
  • Leading Edge Technology
  • Oil & Gas
  • Real Estate & Construction
  • Banking

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial