چرا ترکیه بیش از نیازش از ایران گاز می‌خرد؟

روز 29 ژانویه نخست‌وزیر ترکیه رجب طیب اردوغان برای تقویت روابط تجاری و انرژی به تهران رفت؛ به امید اینکه حجم معاملات را تا پایان سال 2015 به 30 میلیارد دلار برساند. وزیر انرژی ترکیه تانر ییلدیز در ادامه پیشنهادی مطرح کرد که وزیر نفت ایران، بیژن نامدار زنگنه، بی درنگ آن را پذیرفت. طبق مفاد این قرارداد، اگر ترکیه واردات گاز خود را دو برابر کند - از 10 میلیارد متر مکعب به 20 میلیاد متر مکعب - تهران قیمت گاز را کاهش خواهد داد. بر خلاف تعهد کاهش قیمت، از آن‌جایی که در شش سال گذشته متوسط خرید گاز ترکیه 9 درصد بیشتر از میزان مصرفش بوده، اگر حجم واردات گاز به همین ترتیب افزایش یابد، ترکیه می‌تواند با خطر بودجه بحرانی مواجه شود.

زنگنه گفت: "ما به شرطی که ترکیه حجم واردات گاز خود از ایران را افزایش دهد، حاضر به کم کردن قیمت گاز برای ترکیه هستیم." او اشاره کرد میزان گازی که ترکیه از ایران می‌خرد، برای ایران مهم است." به گزارش اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده، طی یک قرارداد دراز مدت، ترکیه بیش از 90 درصد صادرات گاز طبیعی ایران را خریداری می‌کند.

از نقطه‌نظر ترکیه، درخواست کاهش قیمت کاملاً موجه است. قیمت گاز ایران بیشتر از همه شرکای تجاری دیگر ترکیه برای تهیه گاز است. در حقیقت در سال 2012 ترکیه به دلیل نرخ بالای گاز، پای ایران را به یک دادگاه قضایی بین‌المللی کشاند. اگرچه بهایی که ترکیه برای واردات گاز پرداخت می‌کند محرمانه است، اطلاعاتی که به رسانه‌ها درز کرده است، بهای پرداختی را 330 دلار بر متر مکعب برای آذربایجان، 400 دلار بر متر مکعب برای روسیه و 505 دلار بر متر مکعب برای ایران تخمین می‌زنند. بنابراین قیمت گاز ایران برای ترکیه حدود 20 درصد بیشتر از میانگین قیمت در بازار بین‌المللی است. طبق این مقیاس، نرخ بالای ایران، سالانه 800 میلیون دلار بر صورت‌حساب گاز ترکیه می‌افزاید. ولی بیشتر مشکل، ناشی از تجارت گاز بین ایران و آنکارا به صورت «ببر یا پرداخت کن» است که موجب می‌شود ترکیه طبق قرارداد گازی که  25 سال پیش، در آوریل 1996 امضا شده است، میزان از پیش تعیین‌شده‌ای گاز طبیعی، معادل سالی 10 میلیارد متر مکعب، از ایران خریداری کند.

در این شرایط گرچه کاهش قیمت گام مناسبی است، پیشنهاد دو برابر کردن واردات گاز از ایران، با توجه به کسر بودجه کنونی ترکیه، پرمخاطره به نظر می‌رسد. در ترکیه چهار خط لوله گاز مرزی با ظرفیت 46.4 میلیارد متر مکعب در حال فعالیت هستند: گاز غربی (16 میلیارد متر مکعب) و جریان آبی (14 میلیارد متر مکعب) از روسیه، تفلیس-ارزروم (10 میلیارد متر مکعب) از ایران و قففاز جنوبی( 6.6 میلیارد متر مکعب) از آذربایجان. هر یک از این خط لوله‌ها در قراردادهای دوطرفه خود عبارت «ببر یا پرداخت کن» را دارند. این عبارت ترکیه را مستقل از دریافت یا عدم دریافت گاز، متعهد به پرداخت‌های دوره‌ای به میزان مشخص می‌کند. بنابراین تعهد پرداخت، مستقل از مصرف محصول است. برای هر یک از قراردادها، محدودیت حجم «ببر یا پرداخت کن» در توافق پروژه خط لوله‌ها ذکر شده است.