رفتن به محتوای اصلی

وقتی تسبیح و تلفن هوشمند در ترکیه رقیب هم می‌شوند

استفاده از تسبیح‌های سنتی، در دوران جدید هم رونق یافته است. تسبیح در میان مردان ترک ابزاری برای کاهش استرس، نشانه‌ تشخص و همدمی وفادار است.
A Kurdish refugee man from the Syrian town of Kobani holds prayer beads in a camp in the southeastern town of Suruc, Sanliurfa province October 24, 2014. REUTERS/Kai Pfaffenbach (TURKEY - Tags: MILITARY CONFLICT POLITICS RELIGION) - RTR4BEW0

مردان ترکیه با تسبیح‌های خود پیوندی مستحکم دارند. مردان ترک، از هر رسته و طبقه‌ای، تسبیح به دست می‌گیرند و آن، یکی از لوازم زندگی‌شان شده است. داشتن تسبیح در هنگامه‌ی بحث‌های احساسی طولانی، یکی از واجبات است! خود تسبیح می‌تواند ساده‌ترین موضوع بحث در قهوه‌خانه‌های مردانه و یا کلوب‌های رده‌های بالای اجتماعی ترکیه باشد. با وجود تمایل روزافزون زنان به تسبیح، هنوز این رشته و دانه‌ها در انحصار مردان هستند. سازندگان و طراحان و فروشندگان و مشتریان، اغلب مرد هستند. در برخی از جوامع ترکیه، تسبیح نماد قدرت و مردانگی به حساب می‌آید.

به عنوان یک زن، آموختن نحوه ورود به بحث در باره تسبیح با مردان ترک، برایم مانند یک سفر سحرآمیز است. بسیاری بر این باورند که موقعیت اجتماعی، اولویت‌ها و حتی شخصیت افراد را می‌تواند از روی تسبیح‌شان و نحوه تسبیح به دست گرفتن‌شان تشخیص داد.

اولین باری که وارد فروشگاه تسبیح در بازار معروف و بزرگ استانبول شدم، فروشنده‌ی میان‌سال با نوایی از سر بی‌توجهی پرسید: «تسبیح را برای چه کسی می‌خواهی بخری؟» قبل از اینکه بخواهم جواب بدهم، گفت: «اگر برای دوست پسرت است، نباید زیاد خرج کنی، ولی اگر برای پدر یا عمویت است، می‌توانم تسبیح‌های اعلا نشانت بدهم.» مصطفی بیع که ۱۵ سال است تسبیح می‌فروشد، گفت: «زنان جوان، تسبیح را برای دوست پسرهای مشتاق تسبیح خود می‌خرند که ارزش واقعی تسبیح را نمی‌دانند. آنها تسبیح را خیلی زود گم می‌کنند، که مایه‌ی دعوا میان زن و مرد می‌شود.»

وقتی در کافه یا رستورانی در ترکیه می‌نشینید، خیلی گذرا به مردان توجه کنیدکه چگونه گوشی‌های موبایل، بسته‌های سیگار، فندک و تسبیح‌های خودشان را کنار دست‌شان می‌چینند. حتی وقتی مردان ترک تسبیح‌های‌شان را با عشق و علاقه کنار تلفن خود می‌گذارند، ممکن است حس تحسین به شما هم دست بدهد.

تسبیح، تاریخچه‌‌ای طولانی، متنوع و جذاب دارد. هشت روش برای ارزیابی یک تسبیح وجود دارد: جنس تسبیح، تعداد دانه‌ها و شکل تسبیح (اگر دانه‌ای با شکل و بافت و اندازه‌ی متفاوت در تسبیح دیده شود، به آن «مهره مست» می‌گویند)، هماهنگی و رنگ و صدای دانه‌ها در کنار هم، اصالت و ارزش کار هنری و قدرت و استحکام بخش بالایی آن که سر تسبیح خوانده می‌شود. این بخشی است که همه دانه‌ها را در کنار هم نگاه می‌دارد، و اولین نشانه‌ی کیفیت و ارزش هنری تسبیح است. بیشتر تسبیح‌هایی که مشابه هم ساخته می‌شوند، از یک مهره نقره برای سر تسبیح استفاده می‌کنند، ولی در تسبیح‌های با ارزش، سر تسبیح از همان جنس دانه‌های آن است. آخرین نکته اما، عامل سادگی است! جالب آنکه با ارزش‌ترین تسبیح‌ها، کمترین میزان جذابیت ظاهری و چشم‌نوازی را دارند! به قول یکی از عشاق سینه‌چاک تسبیح، این ابزار «جواهری برای نمایش و پز دادن نیست، یک همدم است.»

تسبیح‌ها را می‌توان در هر فرهنگی و دینی جستجو کرد.تسبیح‌های کاتولیک‌ها و یا طناب دعای کلیسای ارتودوکس، سنگ‌های عبادت مرمری ایرلندی و مهره‌های دعای بودایی‌ها و تبتی‌ها  در سراسر دنیا شناخته شده‌ترین‌ها در نوع خود هستند. اما در برخی فرهنگ‌ها، همین مهره‌ها فراتر از کارکرد عبادی‌شان استفاده می‌شوند. مثلا  در یونان استفاده از تسبیح، یک نماد سکولار روزانه و عادی به حساب می‌آید، درست مثل ترکیه. استفاده از تسبیح در منطقه فقط خاص مسجد و کلیسا نیست و یکی از همراهان همیشگی مردان شده است.

موادی که به‌طور سنتی در ساخت تسبیح به کار برده می‌شود، اهمیت زیادی دارند و هنوز هم به کار می‌آیند. قدیر شوکرو کاراتکه، یک استاد تسبیح ساز که مغازه تسبیح خانواده با قدمتی ۶۱ ساله را در بازار بزرگ استابول اداره می‌کند، به المانیتور می‌گوید: «چهار ماده برای ساخت تسبیح استفاده می‌شود: سنگ‌های قیمتی، انواع چوب، قطعاتی از بدن حیوانات و فسیل‌ها. هر چه دانه‌ای سخت‌تر باشد و کمیاب‌تر، کار بیشتری برای ساختش می‌طلبد که همین باعث گران‌تر و با ارزش‌تر شدن تسبیح می‌شود.» استفاده از چوب درختانی نظیر راولفیا، زیتون، صندل، نخل، تمبر هندی، سیب و گردو در ساخت تسبیح بسیار معمول است. یک داستان در باره فواید بهداشتی مواد استفاده شده در تسبیح برای سلامتی وجود دارد که نقل زبان‌ها است. مثلاً، هسته‌ی کوکا که میوه‌ای متعلق به مناطق حاره‌‌ای و سخت‌تر از نارگیل به حساب می‌آید، چوب تسبیح پزشکان دوران عثمانی بود. دانه‌های تسبیح این چوب که به عنوان ضدعفونی کننده نیز شناخته می‌شود، به هنگامی که در دستان تسبیح‌انداز قرار دارد، از خود رایحه‌ای خوش‌بو بیرون می‌دهد. چند نوع دانه تسبیح از منشا‌َ گیاهی به خاطر عطر و رایحه‌شان ارزش زیادی یافته‌اند. رنگ این دانه‌ها در گذر زمان تیره‌تر می‌شود، درست مانند چرم، که البته یک ارزش افزوده به حساب می‌آید.

تسبیح‌های ساخته شده از لاک یک نوع لاک‌پشت در حال انقراض نیز بسیار قیمتی هستند، درست مانند تسبیح‌هایی که از عاج فیل درست شده‌اند. اگرچه سنگ‌های قیمتی متعددی برای ساخت تسبیح استفاده می‌شود، اما در سال‌های اخیر، کهربابه خاطر زیبایی‌اش و احساس آرامشی که به همراه می‌آورد، جزو پرطرفدارترین‌ها است.

کاراتکه می‌گوید: «تسبیح‌سازی در یک دهه‌ی گذشته، به صنعتی رو به رشد و شکوفایی در ترکیه تبدیل شده که بازرهای داخلی و بین‌المللی را جلب کرده است.» او در ادامه می‌گوید: «وقتی مشتری یا استاد کار تصمیم گرفت از چه جنسی استفاده کند، بقیه ماجرا  صبر و تحمل و شکیبایی است تا تسبیح ساخته شود».

کاراتکه می‌گوید: «طرح‌های سنتی هنوز هم امروز کاربرد دارند، البته با اندکی نوآوری. به عنوان مثال، این روزها مد جدید، نوشتن اسم صاحب تسبیح جایی روی دانه‌ها و یا روی منگوکه نقره‌ای یا طلایی تسبیح است».

او می‌گوید که حتی طرح‌هایی منحصر به‌فرد را می‌توان در تسبیح‌های ویژه «چشم زخم» دید. کاراتکه در باره تعداد دانه‌های تسبیح به المانیتور می‌گوید که که تسبیح‌های ۳۳ یا ۹۹ دانه‌ای برای دعا ونماز کاربرد دارند، اما به ندرت تسبیح‌هایی با ۵۰۰ و یا حتی ۱۰۰۰ دانه هم ساخته می‌شود.

هر جزئی از تسبیح -بخش‌های میان دانه‌ای، قطعه بزرگ سر تسبیح و قسمت بالای آن که «تپلیک» خوانده می‌شود، و حتی نحوه پنهان کردن گره نخ تسبیح - نام ویژه‌‌ی خود را دارد وا عاشقان تسبیح هستند که این بخش‌ها را ارزش‌گذاری می‌کنند. کاراتکه می‌گوید: «کسانی که تسبیح جمع می‌کنند، از روی  ارزشی که برای تسبیح می‌گذارند، پی به سازند‌ه‌ی آن می‌برند، چون نحوه‌ی کار هر استاد تسبیح‌ساز، خود مثل امضای او می‌ماند».

تعداد کلکسیونرهای تسبیح در ترکیه رو به افزایش نهاده است. رجب طیب اردوغان و برخی سیاسیون ترکیه از جمله کلکسیونرهایی هستند که از  خودنمایی با تسبیح‌های‌شان نزد مردمام حوزه‌های نمایندگی خود، لذت زیادی می‌برند.

جالب‌تر از همه، این است که بسیاری از اعضای گروه ملی‌گرای رادیکال «گرگ‌های خاکستری» ترکیه، داشتن تسبیح برای حفظ ظاهر، از واجبات است. با این حال، تسبیح را می‌توان در دستان همه‌ی مردان ترکیه دید، از راننده تاکسی علوی تا اساتید کرد دانشگاه‌ها و حتی نمایندگان مارکسیست پارلمان… در سینماها و حتی در مسابقه‌های فوتبال.

سولی اوزل، استاد روابط بین‌الملل دانشگاه کادیرهاس استانبول، یکی از عاشقان کاربلد تسبیح در روزگار ماست که می‌تواند همزمان با تلفن حرف بزند و تسبیح بیاندازد. اوزل به المانیتور می‌گوید: «من از وجود تسبیح لذت می‌برم، چون دستانم را حسابی مشغول نگه می‌دارد.فقط باید اندازه‌اش مناسب باشد و دانه‌ها، نه ریز باشند و نه درشت.» اوزل اعتراف کرد که گاه و بی‌گاه این طرف و آن طرف جا گذاشته، اما افزود که هیچ‌وقت با واکنشی منفی به خاطر علاقه‌اش به تسبیح روبرو نشده است، فقط گاهی در خارج از او سوال‌هایی از روی کنجکاوی پرسیده می‌شود.

تسبیح، نماد مردانگی، تقوا، نشانی آئینی برای گذار از یک مرحله به مرحله‌ای دیگر، و البته یک همراه است. با تسبیح می‌توان زمان را سپری کرد، بخشی از دعا و عبادت است و می‌توان با تسبیح انداختن، می‌تواند عادتی برای تمدد اعصاب و حتی ابزاری کمکی برای مهار اعتیاد باشد. در دوران آی‌پاد، تلفن هوشمند و تبلت‌ها، هنوز هم می‌توانید تسبیح‌ها را در قهوه‌خانه‌های محله‌های فقیر نشین و یا دفاتر کار محله‌های ثروتمند دید. این‌که چگونه دانه‌های نخ شده‌ای، قرن‌ها داستان و حکایت با خود دارد و  هنوز عامل پیوند فرهنگی ترک‌ها است، بسیار جالب توجه است.

این مقاله بخشی از مجموعه  اوت۲۰۱۵ ما در مورد میراث فرهنگی خاورمیانه می باشد. برای خواندن مطالب بیشتر در این مجموعه، اینجا را کلیک کنید.

More from Pinar Tremblay

Recommended Articles