Ana içeriğe atla

Yahudi arşivi Irak’a dönecek mi?

ABD Irak’tan getirilen Yahudi arşivini iade etmeye hazırlanıyor. Ancak Irak’ın buna hazır olmadığı görülüyor ve birçok çevre arşivin Irak’a dönmesine karşı çıkıyor. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.
Iraqi_Jewish_Archive.jpg

BAĞDAT — ABD Dışişleri Bakanlığı, 10 Eylül’de 2003’te Irak’tan getirilen Yahudi arşivinin gelecek yıl iade edileceğini açıkladı. Arşivi Irak Genel İstihbarat Kurumu’nun bodrumunda bulan Amerikalı askerler, sızan sudan dolayı çürüme tehlikesiyle karşı karşıya olan arşivi kurtarmıştı. Arşivde Iraklı Yahudilere ait on binlerce kurumsal belge, kitaplar, dini el yazmaları, fotoğraflar ve kişisel belgeler yer alıyor.

Baas’ın baskısıyla 1973’te Irak’ı terk eden tanınmış Yahudi gazeteci Seleim El Bussoon’un bugün Tel Aviv’de yaşayan oğlu yazar ve aktivist Khedr El Bussoon, arşivdeki belgelere 1970’ler ve 1980’lerde el konduğunu belirtiyor. Arşivde kişisel belgelerin yanı sıra Baas yönetiminin 1970’lerde kamulaştırıp Nizamitta adını verdiği Frank Iny ve Şamaş okulları arasındaki yazışmalar ve Bağdat’ın Batavin bölgesindeki Meir Taweig Sinagogu dâhil çeşitli sinagoglara ait belgeler bulunuyor. Ayrıca kaçan Yahudilerden geriye kalan ve Bussoon’a göre sayısı 2 bin 700’ü aşan kitap mevcut. Yahudilerin bir zamanlar en yoğun yaşadığı semtlerden biri olan Batavin başta olmak üzere Bağdat’ta Yahudilerin terk ettiği bazı evler bugün hâlâ ayakta. Güney vilayetlerinde de ayakta kalan sinagoglar ve Yahudi peygamberlere adanmış tapınaklar var.

Irak hükümetiyle varılan anlaşmaya göre arşivin 2014’te iade edilmesi gerekiyordu. Ancak Irak’ın arşivi muhafaza etmeye ne kadar hazır olduğu sorusu tarihin gözden geçirilmesine neden oldu. Anlaşılan o ki Bağdat hükümeti arşivi düzgün bir şekilde koruyacak durumda değildi. İslam Devleti’ne karşı yürütülen mücadele ve dünya petrol fiyatlarının düşmesi Irak’taki ekonomik krizi derinleştirdi. Hâl böyle olunca arşivin Irak dışında korunması veya Irak’a iade edildikten sonra muhafaza için yeniden yurt dışına gönderilmesi ihtimali güçlendi. Bu seçenek, arşive geçici ev sahipliği yapacak ülkeyle yeni bir anlaşma yapılmasını gerektiriyor.

Yahudiler arasından arşivin Irak’a iadesine karşı sesler yükselirken bazıları da konuyla ilgili görüşmelere Iraklı Yahudilerin de katılmasını istiyor. Arşivin “Irak’taki Yahudi varlığını kabul ettiren son işaretlerinden biri” olduğunu söyleyen Bussoon iadeye karşı çıkan isimlerin başında geliyor.

Al-Monitor’a konuşan Bussoon şöyle diyor: “Bu arşiv, Irak’ı 1950-51’den itibaren terk eden ve hâlâ hayatta olan Yahudi jenerasyonunun yaşam öyküsünü anlatıyor. Ailelerimizin hayatlarından kesitler sunuyor, kimliğimizi temsil ediyor. Dolayısıyla bu arşivi riske atamayız, onu Yahudilerin girişine izin vermeyen bir ülkenin kütüphanesine veya müzesine bırakamayız. Kaldı ki Iraklı Yahudilerin çoğu bugün İsrail’de yaşıyor.”

İsrail’dekiler dâhil “dünya üzerindeki Iraklı Yahudilerin büyük çoğunluğunun” bu görüşü paylaştığını öne süren Bussoon’a göre “Arşivin Irak’a geri gönderilme ihtimali Iraklı Yahudileri öfkelendiriyor.”

Bussoon arşivin Iraklı Yahudiler için değerini şöyle anlatıyor: “Arşivi geri almak istiyoruz çünkü o bizim öykümüzü anlatıyor. Bizden geriye kalanların, anılarımızın simgelerinin korunmasını istiyoruz. Arşiv Irak’a dönecek olursa radikal İslamcıların ‘putperestlerin’ kitaplarını yakmayacağını kim garanti edebilir? Bizden geriye kalan tek şey, yani anılar da yok olur.”

Dinler arası diyaloğu savunan Avrupa Yahudi Kongresi Başkan Yardımcısı Edwin Shuker ise arşivin içeriğine dayanarak farklı bir yaklaşım ortaya koyuyor. Shuker’e göre arşivin çoğunlukla kişisel nitelikteki içeriği duygusal bir değer taşımakla birlikte belgeler çok eski değil ve tarihsel açıdan büyük bir önem ifade etmiyor.

Al-Monitor’a konuşan Shuker şöyle devam ediyor: “Amerikalıların alicenaplığı ve uzmanlığı sayesinde arşivin içeriği korundu, dijital ortama taşındı. Araştırmacıların, tarihçilerin arşivden yararlanması mümkün kılındı. Dolayısıyla şimdi arşivin Irak’a dönüşüyle ilgili adil bir anlaşma sağlayacak şekilde Irak hükümeti ile Iraklı Yahudilerin temsilcileri arasında diyalog yolunun açılması önemli. Böylece Iraklı Yahudilerin hatırası güçlenmiş olur, topluluğun Irak’taki tarihini yansıtan belgelerin sergilenmesi ve daha geniş kitlelere ulaşması için iş birliğinin yolu açılır.”

Irak Kültür Bakanlığı’ndan bir kaynak ise kimliğinin açıklanmaması kaydıyla Al-Monitor’a yaptığı açıklamada arşivin Yahudi belgelerinin ötesinde önem taşıdığını belirtti. Buna göre belgelerin bazıları Baas Partisi’yle ilgili belgeler niteliğinde, bazıları da Irak’ın krallık dönemine ışık tutuyor. Kaynağa göre arşivin sürgün edilen Yahudi azınlık için taşıdığı manevi değer nedeniyle medya arşivin sadece bu boyutuna odaklanıyor.

Kaynak, arşivin yetkin bir birim tarafından alınması ve muhafaza edilmesi konusunun Irak’ta konuşulması gerektiğini vurguladı. Belgelerin önemi dikkate alındığında bu sorumluluk Milli Kütüphane ve Arşiv’e mi verilecek yoksa güvenlikle ilgili bir kuruma mı?

ABD’nin arşivi iade edeceğini açıklamasına merkezi Bağdat hükümetinden henüz bir tepki gelmiş değil. Bu sessizlik ve arşivle ilgili tartışmalar sürerken arşivin üçüncü bir tarafa emanet edilmesi veya ABD’de kalması seçeneği dillendiriliyor.

Join hundreds of Middle East professionals with Al-Monitor PRO.

Business and policy professionals use PRO to monitor the regional economy and improve their reports, memos and presentations. Try it for free and cancel anytime.

Free

The Middle East's Best Newsletters

Join over 50,000 readers who access our journalists dedicated newsletters, covering the top political, security, business and tech issues across the region each week.
Delivered straight to your inbox.

Free

What's included:
Our Expertise

Free newsletters available:

  • The Takeaway & Week in Review
  • Middle East Minute (AM)
  • Daily Briefing (PM)
  • Business & Tech Briefing
  • Security Briefing
  • Gulf Briefing
  • Israel Briefing
  • Palestine Briefing
  • Turkey Briefing
  • Iraq Briefing
Expert

Premium Membership

Join the Middle East's most notable experts for premium memos, trend reports, live video Q&A, and intimate in-person events, each detailing exclusive insights on business and geopolitical trends shaping the region.

$25.00 / month
billed annually

Become Member Start with 1-week free trial

We also offer team plans. Please send an email to pro.support@al-monitor.com and we'll onboard your team.

What's included:
Our Expertise AI-driven

Memos - premium analytical writing: actionable insights on markets and geopolitics.

Live Video Q&A - Hear from our top journalists and regional experts.

Special Events - Intimate in-person events with business & political VIPs.

Trend Reports - Deep dive analysis on market updates.

All premium Industry Newsletters - Monitor the Middle East's most important industries. Prioritize your target industries for weekly review:

  • Capital Markets & Private Equity
  • Venture Capital & Startups
  • Green Energy
  • Supply Chain
  • Sustainable Development
  • Leading Edge Technology
  • Oil & Gas
  • Real Estate & Construction
  • Banking

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial