Ana içeriğe atla

Hz. Musa karikatürü Gırgır dergisini nasıl bitirdi

Köklü mizah dergisi Gırgır Hz. Musa ile alay eden bir karikatür nedeniyle yayın hayatına son verdi; üstelik kapatılması yönünde siyasi ya da hukuki bir karar olmaksızın. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.
Turkish_Cartoon.jpg

“Bu ikinci bir Charlie Hebdo vakası.” 16 Şubat’ta mizah dergisi Gırgır’da yayımlanan bir karikatürü protesto etmek için Twitter’dan yapılan binlerce paylaşımdan biri böyleydi. Ancak bu karikatür, Hz. Muhammed’i değil başka bir peygamberi, Hz. Musa’yı konu ediyordu. Musa peygamber, yalnızca Musevilik ve Hristiyanlık için değil Müslümanlık için de kutsal bir figür olduğu için karikatür dindarların öyle bir tepkisini çekti ki, dergi bir kaç gün içinde yayın hayatına son vermek zorunda kaldı.

Karikatürde Kızıldeniz’i ikiye ayıran Hz Musa elinde asası ve beraberindeki Yahudilerle yürürken resmediliyordu. Musa sözümona gerçekleştirdiği mucizelerle böbürlenirken, yanındakiler bu böbürlenmeden şikayet ediyordu. İçlerinden biri “Madem gücün var denizi yaracağına askerle savaşsaydın ya” diyor, başka ikisi ise sinkaflı küfürler ederek susmasını istiyordu.

Bir diğer deyişle, karikatürde üç İbrahimi dinin de kutsal gördüğü bir şahsiyetle alay edilmesi dışında mizah olarak da anlamlı bir içerik yoktu. Dolayısıyla her üç dinden mütedeyyinlerin karikatürü saygısızca ve hakaretamiz bulması ve kınaması gayet doğaldı.

Bu kanaate sahip olanlar arasında Türkiye’deki Yahudi cemaatinin mensupları da vardı. Türk Musevi Cemaati (TMC) Başkanı İshak İbrahimzadeh ile cemaatin haftalık gazetesi Şalom’dan iki yazar, Karel Valansi ve Ivo Molinas, Hz Musa’nın saygınlığına gölge düşürdüğü gerekçesiyle karikatürü tel’in ettiler. Bazı Müslümanlar da bu iki yazarın beyanlarını, bir tür tek tanrılı dinler dayanışması içinde, paylaştılar.

Karikatürü tel’in eden bir diğer isim de Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü İbrahim Kalın oldu. Dindar bir şahsiyet olan Kalın Twitter’da karikatüre ilişkin “Bunun adı mizah ve ifade özgürlüğü değil, ahlaksızlık ve nefret suçudur. Mukaddesata yönelik bu saygısızlığı şiddetle kınıyorum” diye yazdı.

Peki ama böylesi saygısız bir karikatür yayımladığı için Gırgır dergisine ne yapılması gerekirdi? Mütedeyyin kişilerin dergiyi kınama ve daha fazla saygı talep etme hakları elbette vardı. Ama dergiyi tamamen susturma hakları var mıydı? Bunun gibi vakalar karşısında kişisel olarak her zamanki tutumum neyse onu benimsedim: Eleştirme ve kınama doğrudur; ama devlet sansürü hele de şiddet içeren bir tepki kabul edilemez. Bu nedenle de benim tepkim şunu demek oldu: “Gırgır dergisinin Hz. Musa'yı tahkir eden çirkin karikatürünü tel'in ediyorum. Dindarlara düşen, bu dergiyi boykot etmek, satın almamaktır.”

Ne var ki Türkiye’deki dindarların kahir ekseriyeti daha fazlasını talep etti. Twitter’da hemen bir #girgirdergisikapatilsin etiketi açıldı. Binlerce sosyal medya kullanıcısı bu etiketi re-tweetledi ve hükümetten bu “iğrenç” derginin derhal kapatılması istendi. Bir sosyal medya kullanıcısının talebi, zamanın ruhunu da özetliyordu: “Madem ki olağanüstü hal var, biz de devletimizin bu dergiyi derhal kapatmasını bekliyoruz.”

Tepkinin daha da hararetlenmesinin bir sebebi ise 1980’lerden bu yana yayımlanan ve ünlü bir mizah dergisi olan Gırgır’ın son dönemde koyu laikçi Sözcü gazetesinin ücretsiz eki olarak dağıtılmasıydı. Dindarlar bunu, geçmişte başörtüsüne karşı ön yargılı tutumuyla bilinen Sözcü’nün İslam düşmanlığının bir başka göstergesi addetti.

Gelen tepkiler üzerine Gırgır özür dileyerek bir Twitter mesajı yayımladı: “Yorgunluk ve uykusuzluk nedeniyle basım öncesi fark edilmeyen bu ‘berbat’ karikatür nedeniyle incitmiş olduğumuz herkesten özür dileriz.” Aslında bu mesaj tartışmayı sonlandırmaya yetebilirdi.

Ne var ki, öfke basit bir özür mesajı ile teskin edilemeyecek kadar büyüktü. Dergi hakkında Türk Ceza Kanunu’nun “halkın bir kesiminin benimsediği dini değerleri alenen aşağılama” suçunu düzenleyen 216/3 maddesini ihlal iddiasıyla soruşturma başlatıldı. Sosyal medyadaki Gırgır kapatılsın kampanyası da devam etti.

Dergiyi yayımlayan şirket de muhtemelen bu nedenle özürden sadece bir gün sonra Gırgır’ın yayın hayatına son verme kararı aldıklarını açıkladı. Açıklamada şöyle denildi: “Karikatürün firmayı zor durumda bırakmak amacıyla kötü niyetli çalışan kişi veya kişiler tarafından yayınlandığını düşünüyoruz. (...) Kasti bir tutum söz konusudur. Dini değerlerin aşağılandığı bu karikatür kötü niyetli bir tutumla çizilerek, yayıncı şirkete danışılmadan, adeta gizlenerek, son anda habersizce yayına verilmiştir.”

Şirket ayrıca dergide çalışanların tamamının işten çıkarıldığını ve karikatürün çizeri ile diğer çalışanlar hakkında dini değerleri aşağılama gerekçesiyle Cumhuriyet Savcılığı’na suç duyurusunda bulunulacağını duyurdu.

Sözün kısası, bir Musa karikatürü köklü bir mizah dergisinin kapanmasına neden olmuştu, üstelik de derginin kapatılması yönünde siyasi ya da hukuki bir karar olmaksızın... Peki, karikatürü tel’in edenlerin hepsinin niyeti bu muydu? Aslında hayır. Nitekim, Türkiyeli Musevi bir iş adamı ve aynı zamanda haftalık Şalom gazetesinin genel yayın yönetmeni olan İvo Molinas ılımlı bir yaklaşım benimseyerek, Al-Monitor’a şöyle dedi: “Karikatür, ifade özgürlüğünün sınırlarını aşıyor. Nitekim çizeri de güçlü bir öz eleştiri verdi. Ancak Gırgır dergisinin kapanması Türkiye’nin mizah kültürü için üzücüdür.”

Olayın bir başka üzücü veçhesi de şuydu: Türkiye, hakim kültürün kendince saygısız addettiği her ne varsa sindirdiği ve susturduğu kapalı bir toplum olma yolunda bir adım daha attı. Bu kültür, Musa karikatüründe olduğu gibi dine yönelik apaçık hakaretamiz yayınlar bir yana, Osmanlı tarihine dair ılımlı hicivlere bile tahammül etmeme eğiliminde -Mahsun Kırmızıgül’ün Vezir Parmağı isimli filmine getirilen yasaklarda görüldüğü gibi. Zira kendilerini devletin artık sahibi olarak göre dindar muhafazakarlar, güçlerini hoşlarına gitmeyen her türlü lafın baskı altına alınması için kullanmaya pek hevesli görünüyorlar.

Ne var ki, gözden kaçırdıkları bir şey var: Bir toplum ne kadar tek sesli ve tahammülsüz olursa, dinamizmi, yaratıcılığı ve entelektüel kapasitesi de o kadar azalır. Dolayısıyla, eğer son dönemde içine girdikleri yoldan gitmeye devam ederlerse, Türkiye hayalini kurdukları “büyük güç” olamaz. Sıkıcı, yeknesak, dar kafalı bir toplum haline gelir ve böyle bir toplum da vasatlık dışında bir şey üretemez.

Join hundreds of Middle East professionals with Al-Monitor PRO.

Business and policy professionals use PRO to monitor the regional economy and improve their reports, memos and presentations. Try it for free and cancel anytime.

Free

The Middle East's Best Newsletters

Join over 50,000 readers who access our journalists dedicated newsletters, covering the top political, security, business and tech issues across the region each week.
Delivered straight to your inbox.

Free

What's included:
Our Expertise

Free newsletters available:

  • The Takeaway & Week in Review
  • Middle East Minute (AM)
  • Daily Briefing (PM)
  • Business & Tech Briefing
  • Security Briefing
  • Gulf Briefing
  • Israel Briefing
  • Palestine Briefing
  • Turkey Briefing
  • Iraq Briefing
Expert

Premium Membership

Join the Middle East's most notable experts for premium memos, trend reports, live video Q&A, and intimate in-person events, each detailing exclusive insights on business and geopolitical trends shaping the region.

$25.00 / month
billed annually

Become Member Start with 1-week free trial

We also offer team plans. Please send an email to pro.support@al-monitor.com and we'll onboard your team.

What's included:
Our Expertise AI-driven

Memos - premium analytical writing: actionable insights on markets and geopolitics.

Live Video Q&A - Hear from our top journalists and regional experts.

Special Events - Intimate in-person events with business & political VIPs.

Trend Reports - Deep dive analysis on market updates.

All premium Industry Newsletters - Monitor the Middle East's most important industries. Prioritize your target industries for weekly review:

  • Capital Markets & Private Equity
  • Venture Capital & Startups
  • Green Energy
  • Supply Chain
  • Sustainable Development
  • Leading Edge Technology
  • Oil & Gas
  • Real Estate & Construction
  • Banking

Already a Member? Sign in

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial