Ana içeriğe atla

Türkiye-Irak ilişkilerinde yeni bir sorun: Ilısu Barajı

Türkiye’nin baraj projeleri ve özellikle Ilısu Barajı Irak’ın su durumunu etkiliyor. Sulak alanlar kururken tarım sektöründe önemli bir gerilime yaşanıyor. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.
Iraqi Marsh Arab women paddle their boats at the Chebayesh marsh in Nassiriya, 300 km (185 miles) southeast of Baghdad, February 15, 2013. The Marsh Arabs who had farmed this area for thousands of years, were badly affected by a campaign mounted by the government of Saddam Hussein in the 1990s to destroy their lifestyle. The marshes were drained of water, and hundreds of thousands of Marsh Arabs were forced to flee to cities, where they live in poverty, the locals in this area said. Picture taken February 1

BAĞDAT — Irak’ta yaşanan ciddi kuraklıklar nehirlerin düşen su seviyesi nedeniyle ülke genelinde tarım alanlarını etkiliyor. Türkiye tarafından Dicle Nehri’ne inşa edilen ve 2016 sonunda tamamlanması beklenen Ilısu Barajı’nın yaratacağı olumsuz etkiler Iraklı yetkilileri alarma geçirmiş durumda.

Su Kaynakları Bakanı Hasan El Cenabi başta olmak üzere Iraklı siyasetçiler konuyu son günlerde sık sık gündeme getiriyor. Cenabi 17 Eylül tarihli basın açıklamasında şöyle dedi: “Yeni barajın faaliyete geçmesiyle Irak felaketin eşiğine gelecek. Irak hükümeti bu konuda Türk hükümetiyle tatminkâr bir çözüme ulaşmayı umut ediyor.”

Meclisteki El Ahrar blokunun vekillerinden Resul El Tai de 25 Eylül’de yaptığı basın açıklamasında hükümete “baraj inşaatını durdurtmak için Türkiye’ye karşı uygun ekonomik kozları kullanma ve Türkiye’yle su anlaşmalarını etkin hâle getirmek için gerekli önlemleri alma” çağrısında bulundu.

Söz konusu anlaşmalar kritik önem taşıyor. Zira Fırat ve Dicle nehirlerinin kaynak suları Türkiye ve İran tarafından kontrol ediliyor.

Bir diğer vekil Aziz El Ugayli de 24 Eylül’deki basın açıklamasında Ilısu Barajı’nın “17 Temmuz 2016’da Dünya Mirası listesine dâhil edilen Irak’taki sulak alanların sürdürülebilirliğini etkileyeceği” uyarısında bulundu.

Türkiye geçmiş yıllarda su akışını defalarca kesti ve her seferinde ciddi insani krizlere neden oldu. Anbar vilayetinde Fırat’ın geçtiği Ramadi bölgesinden onlarca aile yurtlarını terk etmek zorunda kaldı.

Al-Monitor’a konuşan Parlamento Su ve Tarım Komisyonu Başkanı Fırat El Tamimi de Ugayli’nin kaygılarını teyit etti: “Barajın son aşamaları da tamamlanınca Türkiye, Irak topraklarına uyguladığı sistematik su kısıntısını daha da artıracak ve bu, tarıma büyük zarar verecek. Irak baraj projesine öteden beri itiraz ediyor ama sonuç alınamıyor. Baraj tamamlandığında Irak Dicle Nehri’nin yaklaşık yüzde 50’sini kaybedecek.”

Su Kaynakları Bakanı’nın “baraj inşaatının riskleri ve sulama ile tarıma olumsuz etkileriyle ilgili planları” ekimde parlamentoyla görüşmesinin beklendiğini belirten Tamimi şöyle devam etti: “Parlamento ayrıca Dışişleri Bakanlığı yetkililerini ağırlayacak ve baraj projesine karşı uluslararası lobi çalışmaları anlamında ne gibi diplomatik çabalar sarf edilebileceği görüşülecek.”

Su Kaynakları Enstitüsü’nün ekim 2015 tarihli çalışmasına göre Irak, topraklarından iki nehrin geçmesine rağmen su kriziyle karşı karşıya olan ülkeler arasında yer alıyor ve listenin 21’inci sırasında bulunuyor.

Irak’ın iç ve güney kesimlerindeki sulama projelerinde çalışmış olan mühendis Kahtan Hayal El Sultani Al-Monitor’a şu bilgileri aktarıyor: “İslam Devleti ve başka bazı silahlı gruplar ülkenin batı ve doğusundaki baraj ve su tesislerinin kontrolünü ele geçirdi. Irak’ta görülen kuru iklim ve yüksek sıcaklıklar suyun buharlaşmasını artırıyor ve bu da çiftçilerin topraklarını terk etmesine neden oluyor. İptidai sulama yönetimleri ve su depolama tesislerinin eksikliği nedeniyle de büyük miktarda su heba ediliyor. Suyun büyük bölümü hiç kullanılmadan Şattülarap’a, oradan da Körfez’e akıyor.”

Sulama kanallarında su seviyesinin azalma riski yükselirken su güvenliğinin sağlanması da giderek gündeme geliyor. Başbakan Haydar El Ebadi’nin makamından 17 Haziran 2015’te yapılan açıklamada şu ifade yer almıştı: “Su konusu Irak’ın Suriye ve Türkiye’ye yönelik dış politikasında büyük önem taşımaktadır ve Irak, sudan aldığı payı artırmak için bu ülkelerle çözümler ve anlaşmalar sağlamaya çalışmaktadır.”

Al-Monitor’a konuşan milletvekili Ali El Bedri’ye göre çözümlerden biri, Türkiye’nin yapacağı barajları Irak’la koordine etmesi için bu ülkeye karşı “ekonomik kozların” kullanılması ve yukarı kıyıdaş ülkeler olan Türkiye ve İran ile aşağı kıyıdaş ülkeler Irak ve Suriye arasında “adil su paylaşımının” sağlanması. Bedri, Türkiye’yi anlaşma zeminine çekmek için “Türkiye üzerinden taşınan petrolün kullanılabileceğini” çünkü Türkiye’nin buna “fazlasıyla muhtaç” olduğunu düşünüyor.

Türk barajlarının siyasi amaçları da olduğunu belirten Bedri şöyle devam ediyor: “Türkiye, komşu ülkelerdeki bölgesel krizlere etki etmek için su politikası güdüyor. Türkiye’nin su kozunu kullanarak Suriye ve Irak’taki durumu etkileme çabası bunu açık bir göstergesi.”

Su Kaynakları Bakanlığı Baraj ve Göletler İdaresi Müdürü Mehdi Raşid ise Al-Monitor’a yaptığı açıklamada farklı bir çözüm savundu: “Irak’ın Türkiye ile anlayış birliğine varması lazım. Aslında barajın Irak’ın aldığı su miktarını olumsuz etkilememesi için ekim ayında Su Kaynakları Bakanlığı aracılığıyla resmi görüşmelere başlanması planlanıyor. Ilısu Barajı’nın Dicle Nehri’nden gelen suyu yılda 8 milyar metre küpe düşürmesi bekleniyor. Bu da tarım sektörüne zarar verecek ve Irak’ta çölleşen arazileri önemli oranda artıracak. Bunun yanı sıra Musul Barajı ile Samara Barajı’ndaki hidroelektrik üretimi de etkilenecek.”

Babil’deki Mussayib Enstitüsü’nde tarım ve sulama uzmanı olan Amir Habib ise Al-Monitor’a şöyle konuştu: “Türkiye 1990’da Fırat Nehri üzerinde dünyanın en büyük barajlarından biri olan Atatürk Barajı’nı tamamladı. Bu baraj, Babil vilayeti de dâhil nehrin geçtiği bölgelerde sulama suyu sıkıntısına neden oldu. Türkiye’den gelen su payının küçülmesi Irak’ta toplumsal ve çevresel etkiler doğuruyor. Çünkü tuzluluk seviyesi ve çölleşme artıyor ve bu da çiftçilerin topraklarını işlemesini engelliyor.”

Sonuç olarak su krizini aşabilmek için Irak’ın yukarı ve aşağı kıyıdaş ülkeler arasında su paylarını düzenleyen ve uluslararası hukukun güvencesinde olan uluslararası antlaşmaları hayata geçirmesi lazım. Bunun yanında Irak, suyu boşa harcamamak ve asgari miktarda suyla azami miktarda araziyi sulamak için modern sulama yöntemlerini kullanmaya başlamalı.

Join hundreds of Middle East professionals with Al-Monitor PRO.

Business and policy professionals use PRO to monitor the regional economy and improve their reports, memos and presentations. Try it for free and cancel anytime.

Free

The Middle East's Best Newsletters

Join over 50,000 readers who access our journalists dedicated newsletters, covering the top political, security, business and tech issues across the region each week.
Delivered straight to your inbox.

Free

What's included:
Our Expertise

Free newsletters available:

  • The Takeaway & Week in Review
  • Middle East Minute (AM)
  • Daily Briefing (PM)
  • Business & Tech Briefing
  • Security Briefing
  • Gulf Briefing
  • Israel Briefing
  • Palestine Briefing
  • Turkey Briefing
  • Iraq Briefing
Expert

Premium Membership

Join the Middle East's most notable experts for premium memos, trend reports, live video Q&A, and intimate in-person events, each detailing exclusive insights on business and geopolitical trends shaping the region.

$25.00 / month
billed annually

Become Member Start with 1-week free trial

We also offer team plans. Please send an email to pro.support@al-monitor.com and we'll onboard your team.

What's included:
Our Expertise AI-driven

Memos - premium analytical writing: actionable insights on markets and geopolitics.

Live Video Q&A - Hear from our top journalists and regional experts.

Special Events - Intimate in-person events with business & political VIPs.

Trend Reports - Deep dive analysis on market updates.

All premium Industry Newsletters - Monitor the Middle East's most important industries. Prioritize your target industries for weekly review:

  • Capital Markets & Private Equity
  • Venture Capital & Startups
  • Green Energy
  • Supply Chain
  • Sustainable Development
  • Leading Edge Technology
  • Oil & Gas
  • Real Estate & Construction
  • Banking

Start your PRO membership today.

Join the Middle East's top business and policy professionals to access exclusive PRO insights today.

Join Al-Monitor PRO Start with 1-week free trial