TAHRAN — İran’ın güneybatısında yer alan Huzistan eyaletinde tarih, insanlığın bin yıllık öykülerine tanıklık etmiş tepelerde ılık bir meltem gibi esiyor. Ülkenin en eski tarihi kalıntılarının bulunduğu bu eyalet aynı zamanda çürüyen yapılara, örgütlü talana ve sistematik ihmale tanıklık ediyor. Bunu net bir şekilde görebilmek için eyalet merkezi Ahvaz’dan, insanlık tarihinde yüzyıllar boyu önemli bir yer tutan 120 kilometre kuzeydeki Susa’ya gitmek yeterli. Medeniyetler yükselip gerilerken zirve dönemleri kadar çöküş süreçleri de birçok şey anlatıyor.

Sekiz yıl süren İran-Irak Savaşı Susa’nın dokusunu tamamen bozmuş durumda. Kenti terk eden eski sakinlerin yerine Huzistan’ın dört bir yanından gelen göçmenler ve sığınmacılar yerleşmiş. Sahiplerinden gördüğü horlanma kentin afallatıcı havasını daha da derinleştiriyor. İnsan sormadan edemiyor: Güney Mezopotamya’daki Sümer yazıtlarında, Yahudilerin Ester Kitabı’nda adı geçen, Elam ve Proto Elam medeniyetlerinin önemli bir merkezi olan şehir gerçekten bu mu?

1951-1962 yıllarında bölgede çalışmış uzmanların en önemlisi olan Rus kökenli Fransız Arkeolog Roman Ghirshman şöyle yazıyor: “Milattan önce ikinci bin yıla gelindiğinde Elam’da yeni bir hanedan vardı. Bu hanedanın hükümdarları kendilerini ‘ilahi elçi, baba ve oğul’ olarak adlandırıyordu. Tanrıça Şala ve dostu İnşuşinak’ın adları sıklıkla anılıyordu.” Yaygın bir efsaneye göre buradaki kalıntılar bölgede petrol arayan İngilizler tarafından keşfedildi.

Susa geçtiğimiz aylarda Dünya Miras Listesi’ne alındı ancak bu statüye yakışır bir çalışmanın yapıldığı söylenemez. Yağmur, rüzgâr ve ihmal bölgeyi her geçen gün bozuyor. Dahası da var. Susa, M.Ö. 550’de kurulan Ahameniş İmparatorluğu’nun da önemli bir merkeziydi. İran’ın en bilinen tarihi sarayı Fars eyaletindeki Persepolis’te bulunuyor. Ancak İran’ın diğer hipostil yapısı pek bilinmiyor. O da Ahameniş Kralı Darius’un Susa’da inşa ettirdiği Apadana. Bugün Apadana’dan geriye kalanlar etrafa saçılmış taşlar ve kırık sütun parçalarından ibaret.