İran'ın Nabzı

İran-KBY ilişkileri nereye gidiyor?

By
p
Article Summary
İran’la Irak Kürdistanı arasındaki yoğun ticari ilişkiler bağımsızlık referandumunun ardından gerilimi azaltabilir ancak Tahran yönetiminin politikasını jeostratejik kaygılar belirliyor. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.

İran ve Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY) geleneksel olarak iyi ilişkiler içinde oldu. Saddam Hüseyin döneminde Kürt liderlerinin en çok gittiği ülkelerden biri İran’dı. Tahran ve Erbil Saddam sonrası dönemde de iyi komşuluk ilişkilerini sürdürdü. Bunun en bariz göstergelerinden biri, İran güçlerinin 2014 yazında İslam Devleti (İD) tehdidine karşı Kürt bölgelerinin yardımına gitmesiydi. Ancak KBY’nin eylülde düzenlediği bağımsızlık referandumu Tahran’ı öfkelendirdi. Bu hamlenin hem ikili ilişkileri hem de bölgedeki dengeleri etkileyeceği ortada. Referandum sonrası İran’la KBY arasındaki gerilimi irdelerken dikkate alınması gereken önemli bir unsur ilişkilerin ekonomik boyutu ve İran’ın jeostratejik kaygıları.

İran-KBY ilişkileri çok katmanlı bir yapıya sahip. Her şeyden önce bu ilişkiler sadece hükümetler arası ilişkilerden ibaret değil. Oldukça faal bir sınır ticareti dâhil olmak üzere iki taraf arasında çeşitli ticari bağlar ve yatırımlar mevcut. Sınır ticareti beş bölgede yoğunlaşıyor. Son olaylar öncesinde bu tip alanları genişletip işsizliği azaltma, kayıt dışı ticareti resmi kanallara kaydırma planları yapılıyordu. İranlı ihracatçılar için KBY önemli bir pazar. İkili ticaret hacmi 2014’te 8 milyar dolara ulaşmış, İran Türkiye’nin ardından KBY’nin ikinci en büyük ticari ortağı olmuştu.

İD’le mücadele nedeniyle İran’ın Kürdistan Bölgesi’ne ihracatı son yıllarda azaldı. Yine de Kürt kaynaklara göre 2016’da 4 milyar dolarlık bir ticaret hacmi kaydedildi ve bu, İran-Irak arasındaki ticaretin yaklaşık yüzde 40’nın KBY üzerinden yapıldığı anlamına geliyordu.

KBY ile ticaret, İran’ın batısındaki Kirmanşah, Batı Azerbaycan, Kürdistan ve Hamadan vilayetlerinde ticari faaliyetin önemli bir unsurunu teşkil ediyor. İran aynı zamanda Kürt ham petrolü ve petrol ürünleri için önemli bir güzergâh. Bu ticaret İran’ın da işine geliyor. Irak Kürdistanı’ndan alınan ham petrol sayesinde İran’ın güneyindeki petrol terminallerinde ihracat için daha fazla petrol ayrılabiliyor. Başka bir deyişle İran, güneydeki üretim sahalarından kuzeybatıdaki nüfusuna gönderdiği petrol ve petrol ürünlerinden tasarruf edebiliyor. Referandumun ardından bu ticarete yasak getirildi. Yasak öncesinde İran’a kamyonlarla taşınan ham petrol miktarı günde 50 bin varil düzeyindeydi. Boru hattı projesi hayata geçtiği takdirde bu miktarın günde 250 bin varile yükseleceği tahmin ediliyor.

Bunun yanı sıra çift yönlü sağlık turizmi dâhil olmak üzere taraflar arasında önemli turizm faaliyetleri söz konusu. İD’le mücadele kapsamında güvenlik güçleri arasındaki iş birliği de arttı. Özetle ticaret ve enerjideki mevcut bağlar her iki tarafın menfaatine.

Bağımsızlık oylamasının ardından İran’ın ilk tepkilerinden biri Bağdat’ın talebi üzerine hava sahasını KBY uçuşlarına kapatmak oldu. Ancak tüm sınır kapılarını kapatmak büyük miktardaki gayri resmi ticaret nedeniyle sıkıntı yaratacaktır.

Tahran ayrıca ayrılıkçı Kürt grupların tahriklerine karşı sınır bölgelerinde askeri tatbikatlar yaptı. Savunma Bakanı Tuğgeneral Emir Hatemi, bölgedeki ülkelerin coğrafi sınırlarında değişikliğe yol açabilecek her türlü eyleme karşı olduklarını söyledi.

Güç gösterisinin bir başka adımı olarak İran KBY ile ham petrol ve petrol ürünleri ticaretine yasak getirdi. Denize çıkışı olmayan KBY, ham petrol ihracatında ve petrol ürünleri ithalatında İran, Türkiye ve Irak’ın iş birliğine bağımlı. Yasağın İran’a etkisi ihmal edilebilir düzeyde ama KBY petrol satışlarında kaçak yollara yönelebilir ki bu hem maliyetli hem de riskli bir yol olur.

Adı geçen komşuların olası ablukasına karşı Kürt makamların kaçak yollara başvurması akla yatkın bir ihtimal. İran’la KBY arasındaki kaçakçılığa ilişkin istatistikler mevcut değil ama hâlihazırda yakalanan kaçak mal ve döviz miktarlarına bakılırsa kaçakçılık faaliyetlerinin yüzlerce milyon dolar değerinde olduğu anlaşılıyor.

İran’la Irak arasındaki kayıtlı ve kayıt dışı ticarette KBY önemli bir güzergâh olsa da Tahran’ın Bağdat ve Ankara’yla iş birliği halinde KBY’yi cezalandıracağına dair işaretler var. Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan 4 Ekim’deki Tahran ziyaretinde İranlı mevkidaşı Hasan Ruhani ile düzenlediği ortak basın toplantısında “Bundan sonra daha ağırlaştırılarak atılacak adımlar var.” ifadesini kullandı. Iraklı askeri yetkililer de Kürt güçlerinin kontrol ettiği sınır noktalarına yönelik İran ve Türkiye ile koordine adımlar atılacağını bildirdiler.

İran’daki Kürt nüfusun sempatisi KBY’nin bel bağlayacağı bir unsur olabilir ama askeri ve siyasi kurumların Erbil’e baskı uygulama kararlılığı karşısında böyle bir duygusal desteğin ne kadar etkili olacağı tartışmalı. Tahran’ın kendi ülkesindeki Kürt ayrılıkçılığından endişe ettiği söylense de İranlı stratejistler daha farklı, jeostratejik kaygılara sahip.

Tahran, bağımsızlık baskısını 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla tecrübe etmişti. Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan gibi küçük devletlerin doğuşu, İran’a yeni jeopolitik oluşumların yeni sıkıntılar getireceğini gösterdi. İran’ın KBY bağlamındaki kaygısı, yeni bir bölgesel kümelenmeyle küçük devletler arasında yeni gerilimlerin doğması. Bu bağlamda İran, KBY ile Irak’ın diğer kesimleri arasında çıkabilecek gerilimlerden, ihtilaflı topraklar, enerji ve su kaynakları nedeniyle patlak verebilecek çatışmalardan endişe ediyor. Bir başka kaygı ise bağımsız bir Kürdistan’ın hem İsrail ve ABD hem de İranlı Kürt ayrılıkçılar tarafından İran’a yönelik hasmane faaliyetlerde platform olarak kullanılması.

Fakat İranlı stratejistlerin Sovyetlerin çöküşünden sonra çıkardıkları başka dersler de var. Azerbaycan ve Ermenistan İran’da bazı etnik duyguları harekete geçirdi ama aynı zamanda bölgesel ticaret ve yatırım açısından İran için yeni fırsatlar doğurdu. Bu bağlamda Irak Kürdistanı bağımsız olursa çok muhtemeldir ki İran’a yönelecek, sadece kültür ve dil ortaklığı nedeniyle değil ticaret ve enerjideki müşterek menfaatler nedeniyle.

İran şimdilik ilgili bölgesel güçlerle yani Türkiye, Suriye ve Irak’la görüşmelerini sürdürüyor. İleriye dönük stratejinin belirlenmesinde KBY ve Irak’ta Devrim Muhafızları tarafından kontrol edilen çeşitli Şii milislere de bel bağlanabilir. İranlı stratejistler KBY’nin bağımsızlık ilan etmemesini sağlamak istiyor ve bu sürecin nihai sonucunun Bağdat’la Erbil arasında yeni müzakerelerle belirlenmesini umuyor. Dolayısıyla şu ana kadar alınan kararlar Bağdat’la Erbil arasında yeni bir mutabakat oluşana kadar geçici kararlar olarak görülüyor.

Bu bağlamda KBY’ye yönelik mevcut tüm girişimlere rağmen İran KBY ile çalışma ilişkisini sürdürmek istiyor. İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif’in Irak eski Cumhurbaşkanı Celal Talabani’nin Süleymaniye’deki cenazesine katılması ve burada KBY Başbakanı Neçirvan Barzani tarafından karşılanması iki taraf arasındaki olumlu ilişkilerin ağır bastığını gösteriyor. Hatta kimi gözlemcilere göre İran, birleşik bir Irak’ın Kürtlerin menfaatine daha iyi hizmet edeceğini savunmaya devam ederken hâlâ “tarafsız bir arabulucu ve Kürtlerin dostu” olabilir.

Makaleyi okumaya devam etmek için Al-Monitor’a abone olun

  • Güncellenmiş ve ödüllü Lobicilik Yazı Dizisi
  • Arşivlenmiş makaleler
  • Özel etkinlikler
  • Geçtiğimiz Haftaya Bakış e-postanıza gelsin
  • Haftalık lobicilik bülteni
Bu bölümlerde bulundu: mohammad javad zarif, irgc, regional politics, kurdish oil, trade, kurds, independence referendum, krg

Bijan Khajehpour, stratejik danışmanlık hizmeti veren Tahran merkezli Atieh Şirketler Grubu’nun Viyana merkezli uluslararası kolu Atieh International’ın yönetici ortaklarından biridir.

x

The website uses cookies and similar technologies to track browsing behavior for adapting the website to the user, for delivering our services, for market research, and for advertising. Detailed information, including the right to withdraw consent, can be found in our Privacy Policy. To view our Privacy Policy in full, click here. By using our site, you agree to these terms.

Accept