İran'ın Nabzı

İran milyarlarca dolarını geri alabilecek mi?

By
p
Article Summary
İranlı yetkililer yurt dışında dondurulan döviz varlıklarına ilişkin çelişkili açıklamalar yapıyor. İngilizceden Türkçeye çevrilmiştir.

İran’la altı küresel güç arasındaki nükleer mutabakata giden günlerde Ortak Kapsamlı Eylem Planı (OKEP) olarak anılan anlaşmayla İran’ın 100 milyar doları aşan dondurulmuş varlıklarının serbest kalacağı söyleniyordu. Ancak 15 Temmuz’da İran Merkez Bankası (İMB) Başkanı Veliullah Seyf serbest bırakılacak “kullanılabilir kaynakların” toplamını “İran Merkez Bankası’na ait 23 milyar dolar ve hükümete ait yaklaşık 6-7 milyar dolar” şeklinde açıkladı. İki gün sonra ise Meclis Plan ve Bütçe Komisyonu’nun kıdemli üyelerinden Gulamrıza Mesbahi Mogaddam, toplam rakamı 130 milyar olarak telaffuz etti.

Bu tarz farklı açıklamaların kargaşa yaratacağı ortadaydı. Çelişkili demeçler öyle bir tartışma yarattı ki Seyf, Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani’ye hitaben açık bir mektup yazmak zorunda kaldı. Rakamların ayrıntısını izah eden Seyf “Dışardaki varlıkların toplamı 107 milyar dolar olsa da bunun sadece 26 milyar dolarlık kısmı kullanılabilir olacak.” dedi.

İşin aslı şu ki her iki rakam da teoride doğru sayılabilir. Seyf’in mektubundaki can alıcı nokta “kullanılabilir” tabiri. Maliye ve Ekonomi Bakanı Alirıza Teyebnia’nın deyimiyle “İran’ın dış varlıklarını nasıl tanımladığınıza bağlı.” Bakana göre İran’ın yurt dışındaki parası 100 milyar doları buluyor ancak kullanılabilir miktar İMB başkanının verdiği rakamla sınırlı.

Bu farkı anlamak için bazı temel rakamları yakından incelemek gerekir. Ayrıntılara geçmeden önce şunu belirtmekte yarar var ki Ortak Eylem Planı ismiyle bilinen ocak 2014 tarihli ara anlaşmanın uygulamaya girmesinden sonra İran dışarıdaki varlıklarının yaklaşık 25 milyar dolarını zaten geri almıştı.

  • ABD’nin İMB’yle mali ilişkilere yaptırım getirmesinin ardından İMB’nin yabancı banka hesaplarındaki 23 milyar doları donduruldu. İMB’nin bu varlıklara 2012’den bu yana erişimi yok.

  • İran hükümetinin Hindistan bankalarında yaklaşık 7 milyar doları bulunuyor. Bu para 2012’den sonra Hindistan’a yapılan ham petrol ihracatının bakiyesi. İran petrole karşılık pirinç başta olmak üzere bazı mallar ve üçüncü ülkeler üzerinden bazı paralar aldı. Bu işlemlerin bakiyesi ABD doları olarak hesaplarda tutuldu. Yaptırımlar kalkınca bu para kullanabilir hâle gelecek.

  • Hükümetin Çin bankalarındaki hesaplarında ise 22 milyar doları var. Bu para yaptırımlar kalkar kalkmaz kullanılamayacak çünkü son beş yıldır İran’da bazı projelere finansman sağlayan Çin’e teminat olarak gösterildi. İranlı ya da Çinli proje yüklenicileri kredilerini ve diğer borçlarını geri ödeyene kadar bu para Çin’deki mevduat hesaplarında kalacak.

  • İMB’nin petrol sektöründeki projelere tahsis ettiği kaynak da 25-35 milyar doları buluyor. İMB geleneksel olarak dış rezervlerinin bir bölümünü petrol sektörü projelerine nakdi kaynak olarak yatırır. Bu yatırım planları İran Milli Petrol Şirketi NIOC’un uluslararası ticaret kolu olan NICO şirketi eliyle yönetilir. Başka bir deyişle NICO yabancı bankalardan kredi almak yerine İMB’den borç alır. Bu para petrol sektörüne yapılan yatırımlarda teçhizat alımı için kullanılır. Buradaki paranın büyüklüğünü ancak İMB ve NICO tam olarak söyleyebilir. Seyf bu rakamı 25 milyar olarak telaffuz etti, başkaları ise 35 milyara kadar çıkan rakamlar verdi. Miktar ne olursa olsun İMB bu parayı şu aşamada kullanamaz. Serbest bırakılan paraları NICO ve NIOC devam eden projelerde kullanabilir. Petrol fiyatlarındaki düşüş dikkate alındığında bu paranın mevcut veya gelecek projelere gideceği aşikâr. Bunun dışında NIOC son birkaç yılda bazı projelerini de yatırımcı ve finansörlere ileriye dönük ham petrol tahsis ederek finanse etti. Bu sözleşmelerin hükümlerine göre NIOC borçlarını serbest bırakılan paralarla ödemek zorunda kalabilir ve böylece ilerideki petrol üretimini de ihracata yönlendirir.

  • İran banklarının uluslararası hesaplardaki mevduatı ise 15 milyar doları buluyor. Bankacılık sektörüne yönelik 2012’deki en sert yaptırım dalgasından önce İran bankaları uluslararası bankalara önemli miktarda mevduatlar yatırmıştı. Bunlar kısmen iç tasarruflara teminat olarak, kısmen de iş yapılan bankalara özellikle kredi mektupları için teminat olarak yatırılmıştı. Doğal olarak bu varlıklar da dondurulmuştu ve şimdi OKEP’in uygulama safhalarında serbest bırakılacak. Ancak bu paralar münferit bankalara ait olup hükümetin veya İMB’nin kullanabileceği kaynaklar değil.

  • İran şirketleriyle İran yurttaşlarının uluslararası bankalardaki mevduatı da şu an 10 milyar doları buluyor. En büyük soru işareti de bu paralarla ilgili. Zira burada oldukça flu bir durum söz konusu. Bankacılık sektöründe yaptırımlar devreye girdiğinde birçok İran şirketi ve yurttaşının yabancı bankalarda paraları vardı. Batı’daki kimi bankalar İranlı müşterilerine hesapları dondurmadan önce bildirimde bulundu, birçok şirket de uluslararası bankalar aracılığıyla işlerini sürdürmeye çalıştı. NIOC’un iştiraklerinden İran Milli Tanker Şirketi gibi bazı şirketlerin dış hesaplarda milyarlarca doları vardı. Bireysel vatandaşlara gelince Al-Monitor’da 2013’te yayımlanan makalede anlatıldığı gibi dış hesapların kapatılmasıyla 2008-2009 döneminde konut sektörüne görülmemiş bir sermaye girişi oldu. Yine de önemli miktarda para uluslararası bankalarda mahsur kaldı ve bunların da OKEP’in uygulama safhalarında serbest bırakılması lazım.

Yukarıda sayılan rakamların toplamı 100 milyar doları aşıyor. Yaptırımlar kalktığında bu dış rezervler yeni bir statüye kavuşacak. Bunun dışında İMB’nin dışarıdaki altın rezervleri ve İran’ın ABD’de dondurulan varlıkları da listeye eklenebilir. Nihai toplam ABD’deki kaynak ve mülklere biçilen değere göre değişebilse de 130 milyar rakamını bu şekilde bulmak mümkün.

ABD’deki varlıkların serbest bırakılması şüphesiz ki çok daha uzun bir hukuki süreci gerektirecek. Ancak OKEP’in muhtemelen 2016’nın ilk yarısında uygulamaya girmesiyle İran ekonomisinin çok daha iyi bir mali konumda olacağı söylenebilir.

İMB başkanı kullanılabilir rakamın sadece 30 milyar civarında olacağını söylese de uzmanların bulacağı yaratıcı çözümlerle bu paranın potansiyeli çok daha geniş olacak. Örneğin Çin bankalarındaki 22 milyar dolar, ikili finans sözleşmeleri kapsamında donmuş vaziyette kalmak zorunda değil. İMB, Çinli finansörlere olan borçları ödeyerek bu sermayeyi serbest bırakabilir ve uluslararası finans kurumlarıyla daha cazip sözleşmeler yapabilir. Mevcut yaptırım rejiminde mümkün olmayan bu tarz işlemler kısıtlamalar sona erdiğinde son derece kullanışlı hâle gelecek.

Öte yandan İran bankları ve şirketleri de dış varlıklarına serbestçe eriştiği zaman ithalat-ihracat finansmanı ve başka uluslararası iş birlikleriyle İran ekonomisine değer katabilecek.

Son olarak hükümetin kullanabileceği kaynakların büyüklüğü ne olursa olsun Ruhani bunların altyapı projelerinde ve yurt içi sanayinin güçlendirilmesinde kullanılması için talimat verdi. Bu talimat iki önemli unsurun altını çiziyor: Altyapı ve yurt içi sanayinin güçlü istihdam etkisi düşünüldüğünde Ruhani’nin istihdam yaratmaya odaklandığı, iç pazarın dışarıya açılmasından tedirginlik duyan hükümetin de İran sanayisini güçlendirmek istediği anlaşılıyor.

Makaleyi okumaya devam etmek için Al-Monitor’a abone olun

  • Güncellenmiş ve ödüllü Lobicilik Yazı Dizisi
  • Arşivlenmiş makaleler
  • Özel etkinlikler
  • Geçtiğimiz Haftaya Bakış e-postanıza gelsin
  • Haftalık lobicilik bülteni
Bu bölümlerde bulundu: oil prices, nuclear deal, jcpoa, iranian economy, iranian economic sanctions, hassan rouhani, central bank

Bijan Khajehpour, stratejik danışmanlık hizmeti veren Tahran merkezli Atieh Şirketler Grubu’nun Viyana merkezli uluslararası kolu Atieh International’ın yönetici ortaklarından biridir.

x

The website uses cookies and similar technologies to track browsing behavior for adapting the website to the user, for delivering our services, for market research, and for advertising. Detailed information, including the right to withdraw consent, can be found in our Privacy Policy. To view our Privacy Policy in full, click here. By using our site, you agree to these terms.

Accept