نبض ترکیه

ناامیدی ترکیه از طرح‌های خوش‌بینانه‌اش در عراق

p
By
Article Summary
آنکارا تصور می‌کرد که معاملاتی پرسود با عراق در پیش خواهد داشت. مواردی چون خط لولهٔ جدید کرکوک-جیحان و یک گذرگاه مرزی جدید. لیکن به نظر می‌رسد که این طرح‌ها آیندهٔ روشنی ندارند.

ائتلافی که ترکیه، ایران و عراق در مقابل همه‌پرسی استقلال دولت اقلیم کردستان در ماه سپتامبر گذشته ایجاد کردند، مورد رضایت تهران بوده اما آنکارا را به‌شدت سرخورده کرده است.

آنکارا دو انتظار اساسی از این همکاری داشت. نخست این‌که مقام‌های ترک باور داشتند که یک خط لولهٔ جدید ساخته خواهد شد تا با دور زدن دولت اقلیم کردستان، نفت را از کرکوک عراق به پایانهٔ نفتی جیحان در ترکیه برساند و جایگزین خط لولهٔ آسیب‌دیدهٔ فعلی شود. و دوم، گذرگاه مرزی جدیدی در اواجیک ترکیه به سمت عراق گشوده شود تا جایگزینی باشد برای گذرگاه خابور ترکیه-عراق، جایی که درآمد سرشاری نصیب اقلیم کردستان می‌کرد.

آنکارا محاسبه کرده بود که یک گذرگاه در اواجیک، نزدیک به محل تلاقی مرزهای ترکیه، سوریه و عراق، می‌تواند:

  • درآمد دولت اقلیم کردستان را از عواید گمرکات کاهش دهد.
  • راه کوتاه‌تری میان تل‌عفر و موصل ایجاد کند تا گامی به سوی تحقق رؤیای «عثمانی جدید» ترکیه باشد.
  • روابط با ترکمان‌ها مستحکم شود و خط ارتباطی میان حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک) در شهر یزیدی سنجار با منطقهٔ روژآوا در شمال سوریه، گسسته شود.
  • ارتباط با بزرگراه موصل از طریق یک جادهٔ ۱۲۰ کیلومتری، با استانداردهای بین‌المللی ارتقاء یابد و پل جدیدی بر روی رودخانهٔ دجله ساخته شود.

اما پروژهٔ اواجیک مسکوت گذاشته شد و به جای آن طرح خط لوله‌ای -با شرکت ایران- طرح شد که خط لولهٔ کرکوک-جیحان را به حاشیه می‌برد. برای مدت سه سال، اقلیم کردستان عراق از طریق خط لولهٔ کرکوک-جیحان نفت می‌فروخت. اما دولت مرکزی در بغداد، چاه‌های نفت کرکوک را پس از تهدید کردها به استقلال در ماه سپتامبر، تحت اختیار گرفت.

روز ۱۶ اکتبر، بغداد تلویحاً ابراز کرد که نفت کرکوک مانند گذشته از طریق ترکیه صادر می‌شود. این خط لوله به طور نامرتب در جریان جنگ علیه داعش برای انتقال نفت به کار گرفته می‌شد. بغداد در پی وقایع پس از همه‌پرسی استقلال کردستان در ماه سپتامبر، این جریان نفت را به تمامی قطع کرد. ترکیه انتظار داشت که انتقال نفت بار دیگر از سر گرفته شود؛ امری که محقق نشد.

طبق گزارش خبرگزاری آناتولی که در ۲۸ نوامبر منتشر شد، وزیر نفت عراق تصمیم گرفت تا خط لولهٔ نفت جدیدی بسازد تا از فیش خابور وارد ترکیه شود و جایگزین لولهٔ نفتی آسیب‌دیده گردد. لولهٔ نفتی ۳۵۰ کیلومتری، طوری طراحی می‌شود که در نهایت، ظرفیت انتقال روزانهٔ یک میلیون بشکه نفت را داشته باشد. این طرح در استان صلاح‌الدین کلید خواهد خورد. این لوله سپس از طریق کرکوک و موصل، در نقطهٔ فیش‌خابور به ترکیه خواهد رسید. لوله‌های پیشین در زمان اشغال موصل توسط داعش، غیر قابل استفاده شده بودند.

با این حال، ایران نیز به عراق در جنگ علیه کردها کمک کرد و جابر اللعیبی، وزیر نفت عراق، اعلام کرد که بغداد توافقی برای انتقال نفت کرکوک از طریق ایران امضاء کرده است. این توافق بین ۳۰ تا ۶۰ هزار بشکه نفت را به طور روزانه از طریق یک خط لوله که ساخته خواهد شد، به پالایشگاه کرمانشاه می‌رساند. تا زمان اتمام خط لوله، نفت از طریق تانکرها حمل می‌شود. لعیبی در بیانیهٔ هفتم ژانویه‌اش گفت که انتقال نفت پیش از پایان ماه ژانویه آغاز خواهد شد و ظرفیت اولیهٔ آن، معادل ۳۰ هزار بشکه در روز خواهد بود.

پنج میدان نفتی اصلی در کرکوک وجود دارند. پیشتر دولت اقلیم به طور روزانه ۳۰۰ هزار بشکه نفت از میادین هافانا و بِی‌حسن از طریق یک لولهٔ نفتی جایگزین، به ترکیه صادر می‌کرد. کمپانی نفت شمال که برای دولت عراق کار می‌کند، ۱۵۰ هزار بشکه در روز از چاه‌های سه میدان دیگر نفتی صادر می‌کرد. لعیبی اخیراً گفت که با توجه سرمایه‌گذاری‌های شرکت‌های نفتی خارجی، می‌توان به ظرفیت صدور روزانه یک میلیون بشکه نفت از کرکوک دست یافت.

اما با وجودی که این سه ماه گذشتند، هیچ‌گونه تحولی فرای چند گزارش دربارهٔ خط لولهٔ جدید، اتفاق نیفتاد.

پروژ‌ه‌های گذرگاه مرزی اواکوی و خط لولهٔ کرکوک-جیحان به هم مرتبطند. یا نیروهای دولتی بغداد باید کنترل مسیر را به دست بگیرند یا با دولت اقلیم کردستان توافق کنند. امروز، با وجودی که موصل و تل عفر تحت کنترل دولت مرکزی هستند، مسیر فیش خابور در شمال کماکان در دست پیشمرگه‌های کرد است. نیروهای دولتی پس از پیشروی‌های اولیه، در مرزهای مناطق مورد مناقشه توقف کردند. لیکن ترکیه امیدوار بود که ارتش عراق این سرحدات را نادیده انگارد و کنترل کریدوری را تا فیش خابور در دست گیرد.

حال، سئوال این‌جاست که آیا ایالات متحده یا ایران، جلوی پیشروی دولت عراق را گرفته‌اند؟ آیا نخست‌وزیر حیدر العبادی منتظر نتایج مذاکرات با دولت اقلیم کردستان است؟

روزنامهٔ ینیشفق، از هواداران پر شور دولت، روز هشتم ژانویه پرسید: «چه کسی پروژهٔ گذرگاه مرزی اواکوی را متوقف کرده است؟»

در این گزارش، آمده است: «گذرگاه مرزی اواکوی که به عنوان یک مسیر جدید تجارت با عراق در نظر گرفته شده بود، همواره با موانعی روبه‌رو می‌شد زیرا می‌توانست به عنوان کریدوری برای تروریست‌ها به کار گرفته شود. امروز این پروژه بار دیگر با ریسک توقف همراه شده است.»

این روزنامه نوشت که ترکیه قرار بود گذرگاه اواکوی را زمان صدام حسین افتتاح کند، اما هواپیماهای ائتلاف که از پایگاه هوایی اینجرلیک پرواز کرده بودند، یک زمین بازی فوتبال کودکان را در این مسیر بمباران کردند و به این صورت، پروژه متوقف شد. این، راهی بود که روزنامه ینی‌شفق برگزید تا دخالت آمریکایی‌ها را نیز القاء کند.

یک منبع دیپلماتیک به المانیتور گفت: «نقشهٔ افتتاح گذرگاه اواکوی به کندی پیش می‌رود زیرا زمین در طرف عراقی‌ها هنوز تحت کنترل کامل دولت عراق نیست. منصفانه نیست که عراق را به نداشتن ارادهٔ سیاسی برای انجام این پروژه متهم کنیم. تنها پس از آن‌که کنترل کامل اراضی را تحت اختیار بگیرند، می‌توانیم میزان صداقت‌شان را بسنجیم. آن‌ها اکنون درخواست مناقصه برای خط لولهٔ جدید جیحان-کرکوک را دارند. پیشرفت جدی در این پروژه، بستگی به رویکرد و علاقهٔ جدی ترکیه دارد.»

این منبع دیپلماتیک افزود که اتهام‌ دخالت آمریکا و ایران «گمانه‌زنی‌هایی است که باید پیش خودشان نگه دارند.»

او با اشاره به روابط نزدیک عبادی با تهران، گفت: «البته، آمریکایی‌ها می‌خواهند محدودیت‌هایی را بر حیدر العبادی اعمال کنند. آن‌ها با هیچ‌کس در منطقه صادقانه برخورد نمی‌کنند و ترکیه نیز مستثنی نیست. در همین حال، ایران به دنبال توسعهٔ نفوذ خود از مرز سوریه-عراق به سمت کرکوک است. غبادی تحت فشار نیست زیرا چیزی را که می‌خواسته به دست آورده.» اشارهٔ منبع، به مناطق مورد مناقشه بود که تحت کنترل دولت عراق قرار گرفته است. وی ادامه داد: «[عبادی] نمی‌خواهد وارد هیچ‌گونه منازعه‌ای شود که انتخاب مجدد او را به چالش بگیرد.»

ترکیه گفته بود که برای پیشبرد هر دو پروژه آماده است. اما باید به خاطر بیاوریم که بن‌علی ییلدریم، نخست‌وزیر ترکیه، اعلام کرده بود که عراق کنترل کامل گذرگاه خابور را در دست گرفته و خبرگزاری آناتولی همین گزارش را در ۳۱ اکتبر منتشر کرده بود. بولنت تفنگچی، وزیر گمرکات، گفته بود: «این خبر خوبی است» و تأیید کرده بود که گذرگاه به مسیر عادی بازگشته است. سایر رسانه‌های خبری فرمانبردار نیز خبر داده بودند که عراق کنترل گذرگاه را در دست گرفته است.

با این حال، منبع دیپلماتیک المانیتور گفت: «متأسفانه گذرگاه خابور تحت کنترل دولت نیست. رئیس ستاد ارتش عراق با هیئتی به خابور رفت و قدرت‌نمایی کرد. اما هر دو طرف هنوز در حال مذاکره هستند که آیا این گذرگاه باید تحت کنترل محض دولت عراق باشد یا با مدیریت مشترک دولت و اقلیم کردستان عراق اداره شود.»

رویترز گزارش داد که طرفین روز ۱۵ ژانویه برای مذاکره دربارهٔ کنترل مرزها، نفت، عایدات گمرکی و موارد دیگر، دیدار کردهاند.

ترکیه معمولاً رویکرد متوازنی را در قبال ایران و عراق اتخاذ می‌کرد. لیکن آنکارا به موازات افزایش تنش با آمریکا و مسائل مشابه، به تهران نزدیک‌تر شد و نشان آن‌را در مخالفت با حمایت آمریکا از تظاهرات اخیر ایران شاهد بودیم. این رویکرد جدید ترکیه می‌تواند رقابتش را با ایران بر سر عراق ملایم‌تر کند. لیکن هنوز مشخص نیست کسانی که به عبادی مشاوره می‌دهند تا میان تهران و واشینگتن موضع متوازنی اتخاذ کند، در برابر خواسته‌های ترکیه هشدار می‌دهند؟ این مسئله قابل بررسی است.

Found in: pipeline, ceyhan, kirkuk, haider al-abadi, turkey-iraq relations, border crossing, oil, independence referendum

فهیم تاشتِکین مقاله‌ نویس و سردبیر بخش اخبار خارجی روزنامه «رادیکال» ترکیه است. او همچنین مجری برنامه تلویزیونی «دوغو دیوانی» است که هر دو هفته یک بار از شبکه تلویزیونی «آی‌ اِم سی تی وی» پخش می‌ شود. در عین حال آقای تاشتکین تحلیل گر سیاست های خارجی ترکیه٬ قفقاز٬ خاورمیانه و همچنین امور اتحادیه اروپا است. او از سردبیران موسسان آژانس خبری قفقاز بود

x

The website uses cookies and similar technologies to track browsing behavior for adapting the website to the user, for delivering our services, for market research, and for advertising. Detailed information, including the right to withdraw consent, can be found in our Privacy Policy. To view our Privacy Policy in full, click here. By using our site, you agree to these terms.

Accept