آیا روسیه و ایران در حال دور زدن آمریکا در عراق هستند؟

در حالیکه ایالات متحده٬ ایران را متهم به «خراب کاری در عراق» می‌کند، روسیه با زیرکی مشکلاتش در رابطه با ایران را مدیریت می‌کند.

al-monitor .

مهر ۳۰, ۱۳۹۶

ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه به سرعت خود را با بازپس گیری شهر کرکوک و مناطق مورد مناقشه اطرافش توسط نیروهای عراقی وفق داده‌است و همزمان در تلاش است از هرگونه اختلاف با ایران در سوریه و عراق اجتناب کند.

پوتین روی دولت محلی کردستان عراق برای افزایش نفوذ روسیه و سرمایه‌ گذاری‌های روسیه در بخش انرژی حساب کرده‌بود. راسنف، شرکت انرژی روسیه در بخشی از انرژی کردستان عراق ۴ میلیارد دلار سرمایه گذاری کرده‌بود. آنچه او روی آن حساب نکرده بود اصرار مسعود بارزانی، رئیس اقلیم کردستان به برگزاری همه پرسی فاجعه باری بود که علیرغم هشدار همه طرف‌ها برگزار شد و منجر به بازپس گیری منطقه کرکوک و مناطق مورد اختلاف دیگر توسط دولت مرکزی عراق شد. چنگیز جاندار، این رویدادها را بزرگترین عقب نشینی کردهای عراق از سال ۱۹۷۵ می‌نامد. در این سال حزب دموکرات کردستان عراق حمایت ایران را از دست داد و توسط صدام حسین سرکوب شد.

در  ستون مرور هفتگی در تاریخ اول اکتبر، زمانیکه بحران همه پرسی کردستان آغاز شده‌بود،  نوشتیم که پوتین در عراق گرفتار شدهاست و در خطر است ولی بدون گزینه هم نیست. نوشتیم: "اگر با حمایت از بارزانی تضعیف شده حرکتی اشتباه در شمال عراق بکند،‌ ممکن است در سوریه و عراق بی‌دفاع، در موضع تدافعی و رودرو با ایران و ترکیه بماند و این بدترین اتفاقی است که ممکن است برای روسیه روی دهد. روسیه می‌تواند محتاطانه به سمت اتحاد ایران و ترکیه که در حال قدرت گرفتن است بیاید و به آرامی از متکی بودن به بارزانی فاصله بگیرد و همزمان درهای گفتگو با بغداد بر سر منافع اقتصادی روسیه در حوزه انرژی در شمال عراق را بگشاید."

و البته روسیه برای عقب نماندن از غافله رویدادها به سمت بغداد و محور متحد ایران- ترکیه چرخیده‌است. عراق و روسیه در آستانه توافقی برای گسترش روابط دوطرفه اقتصادی و امنیتی هستند. این گسترش می‌تواند شامل فروش سلاح نیز بشود و در مورد انرژی، روسیه به این سمت خواهد رفت که کمتر در شمال عراق فعالیت داشته باشد و به جای آن به دنبال بستن قراردادهای نفتی و گازی با بغداد باشد. عراق هم اکنون نیز از شرکت بریتیش پترولیوم دعوت کرده تا در توسعه میدان نفتی کرکوک که دوباره به دست عراق افتاده، مشارکت کند. این می‌تواند نشانه‌ای از دورانی جدید در صنعت نفت عراق باشد. شرکت شورون نیز، عملیاتش در کردستان عراق را معلق کرده‌است.

در طراحی روابط جدید با عراق، پوتین محتاطانه عمل کرده تا باعث ناخرسندی ایران نشود. جای تعجب ندارد که همزمان با اوج گیری بحران در عراق، کرملین اعلام کرده که رئیس جمهور روسیه برای نشستی سه گانه با حسن روحانی، رئیس جمهور ایران و العام علی‌اف، رئیس جمهور آذربایجان روز اول نوامبر به تهران سفر خواهد کرد. اما به گمان ما، گفتگوهای مهم در مورد عراق و سوریه انجام خواهد شد.

در ماه آگوست نوشتیم که شکل گیری اتحاد بین ایران و ترکیه "حد و مرز نفوذ مسکو در بین بازیگران منطقه‌ای را" محک می‌زند و پوتین، به خصوص با توجه به عدم بهبود در روابط بین روسیه و آمریکا به دنبال همراهمی و همکاری با این محور خواهد بود. در عراق، جایی که تا به امروز نفوذ روسیه ناچیز بوده‌است،‌ او گزینه دیگری ندارد.

علاوه بر این، پوتین از روابطش با ایران و اسرائیل برای جلوگیری از وقوع درگیری در سوریه استفاده می‌کند. به نوشته ماکسیم سوچکوف، در دیدار روزهای ۱۶ و ۱۷ اکتبر سرگی شویگو، وزیر دفاع روسیه از اسرائیل، ایران در صدر مسائل مورد بحث قرار داشت. شویگو "اطلاعاتی در مورد چگونگی عملکرد چهار منطقه کاهش تنش در سوریه ارائه کرد. اسرائیل با این ایده که ایران یکی از میانجی‌های این روند باشد مخالف است، اما روسیه مصمم است چارچوب فعلی را حفظ کند."

به گزارش بن کاسپیت، شلیک یک موشک ضد هوایی توسط سوریه در روز ۱۶ اکتبر، روزی که شویگو وارد اسرائیل شد، می‌تواند تسریع کننده «باز تعریف» قواعد مداخله اسرائیل در سوریه شود. کسپیت می‌نویسد، "در طی گفتگوهای با شویگو، موضوع افزایش نفوذ ایران در سوریه نیز مطرح شد و به دقت مورد بحث قرار گرفت. بنا به اطلاع منابع، لیبرمن گفته که اسرائیل حضور ایران در مرزهایش را نمی‌پذیرد. این حضور می‌تواند مسبب یک جنگ شود و مشخصا خط قرمز اسرائیل است. نتانیاهو نیز همین را به ژنرال روس گفت."

سوچکوف در ادامه می‌نویسد، "حمایت روسیه از حزب الله نیز یکی دیگر از موضوعات مطرح شده بین دو طرف بود. احتمالا روس‌ها به اسرائیلی‌ها اطمینان داده‌اند که همکاری آنها با این گروه فراتر از همکاری در طرح ریزی هدفمند چند عملیات مشخص در سوریه نخواهد رفت و مسکو به آنها سلاح نخواهد داد. ...با توجه به نقش اسرائیل در منطقه، قدرت نظامی‌اش و تمایلش به استفاده از آن، برای پوتین بسیار مهم است که سطح فعلی گفتگو و مذاکره با نتانیاهو را حفظ کند تا اطمینان حاصل کند حضور روسیه در سوریه از هرگونه حمله اسرائیلی‌ها در امان خواهد بود."

سوچکوف در نتیجه گیری می‌نویسد، "همزمان تهران نیز مصمم است حضورش را گسترش دهد و تثبیت کند. مسکو در این زمینه بی‌طرف است و در تلاش است از پیچیدگی‌های احتمالی که ممکن است روسیه را مجبور کند جانب یکی از طرفین را بگیرد، اجتناب کند. اسرائیل به حضور نظامی روسیه وفادار بوده است - و از سودی که این حضور نظامی برای او دارد واقف است - و حضور ایران روی زمین برای روسیه بسیار مهم و حیاتی بوده‌است. هدف روسیه در سوریه نهایتا به ایران و اسرائیل ربطی ندارد، با این وجود مسکو آگاه است که هر کدام از این دو طرف می‌خواهد از حضور مسکو برای مقابله با طرف دیگر استفاده کند."

در حالیکه روسیه خود را با تغییرات در شرایط منطقه‌ای پس از بازپس گیری کرکوک وفق می‌دهد، به نظر می‌رسد ترامپ به خاطر سیاست بسته‌ای که نسبت به رفتار ایران دارد جهت برعکس را طی کند.

به نوشته لورا روزن، از نظر ژنرال مک‌ مستر، مشاور امنیت ملی دولت آمریکا «یک عراق باثبات با ایران متحد نیست». او این سخنان را در روز ۱۹ اکتبر بیان کرده‌است. به عقیده روزن، این نگاه بیشتر آرزوهای او را نشان می‌دهد تا واقعیت را و می‌تواند باعث شود واشنگتن تحلیل و استراتژی روشن مورد نیاز برای برخورد با ایران و اکنون روسیه در عراق را نداشته باشد.

البته دورانی هم بود که عراق با ایران متحد نبود که با برکناری صدام حسین توسط ایالت متحده در سال ۲۰۰۳ پایان یافت. پس از آن انتخابات پارلمانی عراق در سال ۲۰۱۰ برگزار شد که در آن حکومت ائتلافی تحت رهبری ایاد علوی٬ یک ناسیونالیست سکولار که مخالف نفوذ ایران در عراق است٬ برنده‌شد. با این وجود٬ آمریکایی‌ها تحت سلطه ایران و از جمله  قاسم سلیمانی به حاشیه رفتند. قاسم سلیمانی فرمانده  نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است. نفوذ او تضمین کرد که مجلس عراق با توافق‌نامه آمریکا در مورد نیروهای مسلح موافقت نکند. ایالت متحده در نهایت از علوی خواست که از مبارزه سیاسی دست بکشد و نوری المالکی٬ سیاستمداری فرقه‌گراتر که با ایران به توافق رسیده بود٬ به نخست‌وزیری رسید.

هنگامی که دولت اسلامی در سال ۲۰۱۴ بخشهای زیادی از عراق را گرفت، ایران نیز مانند ایالت متحده برای کمک حضور داشت. نه تنها در بغداد بلکه در کردستان عراق نیز ایران برای مبارزه با دولت اسلامی حضور داشت.  واحدهای بسیج مردمی (PMU) - که بعضی از آنها تحت حمایت ایران هستند و بعضی دیگر متحد با رهبران روحانیون و شبه نظامیان عراق - همراه با نیروهای امنیتی فدرال عراق در جنگ علیه دولت اسلامی از سال ۲۰۱۴ عملیات مشترک انجام می‌دهند. برخی از برنامه های PMU ممکن است بیشتر فرقه‌ای باشند تا ملی، اما همانطور که در واکنش ایران به اظهارات آمریکا در روزهای اخیر که مورد غفلت بسیاری قرار گرفت بیان شد، نیروهای PMU عراقی ها هستند نه ایرانی و از احترام و نفوذ قابل توجهی برخوردارند.

حیدرالعبادی، نخست وزیر عراق نیز یک ملی گرای عراقی است که به تازگی با پس گرفتن کرکوک و بسیاری ازمناطق مورد اختلاف بدون خونریزی گسترده، موفق به کسب پیروزی بزرگ در بین اعراب عراقی شده‌است. او از زبان قانون اساسی عراق و آشتی ملی سخن می‌گوید و قصد انتقام جویی‌های قومی را ندارد.

با توجه به نتیجه حاصله، باید این سوال را پرسید که آیا از دیدگاه عبادی نقش ایران در عراق، آنگونه که مک مستر بیان کرد، «مخرب» بوده‌ و یا اینکه به برقراری دوباره حاکمیت ملی کمک کرده‌است. همانطور که روزن می‌نویسد، "در موضع گیری آمریکا توجه به جزئیات نیز" وجود دارد و یا باید داشته باشد. ایالات متحده قصد داشت از درگیری نظامی جدی در کرکوک جلوگیری کند. کاری که عبادی با کمک ایران انجام داد.

کمی توجه به جزئیات و واقع گرایی بهتر از مواضع تکراری و قدیمی سخنگویان فعلی دولت آمریکا می‌تواند آبروی این کشور را حفظ کند. این سخنگویان هر اقدام ایران را خطری برای صلح در منطقه و جهان می‌دانند. عبادی عامل ایران نیست، اما منافعش حکم می‌کند که با همسایه قدرتمند و بانفوذش روابط دوستانه‌ای داشته باشد. این روابط هفته گذشته ثمره خود را نشان داد. عبادی همچنان می‌داند که به دلایل مختلف، از جمله مقابله با نفوذ ایران، نیاز به ایالات متحده دارد. حمایت نظامی ایالات متحده برای بازپس گرفتن عراق از دولت اسلامی مهمتر از حمایت ایران بود. واشنگتن بسیار بیشتر از تهران برای میانجیگری در روند آشتی با سنی‌های عراق - که هنوز از حقوق‌شان محروم هستند - اهمیت خواهد داشت. ایران در این روند هیچ اعتباری ندارد. همانطور که روزن می‌نویسد، اقدامات ایالات متحده برای آشتی دادن عراق و عربستان سعودی گام‌های مهمی در ایجاد ثبات پس از جنگ خواهند بود.
 

اما عبادی علاقه‌ای به تبدیل عراق به میدان جنگ بین ایران و ایالت متحده ندارد و به نفع واشنگتن خواهد بود که این موضوع را در نظر داشته باشد. سیاست بسته واشنگتن نسبت به ایران محتملا منجر به متضرر شدن ایالات متحده و عراق و منتفع شدن ایران و روسیه خواهد شد.

Continue reading this article by registering at no cost and get unlimited access to:
  • Al-Monitor Archives
  • The Week in Review
  • Exclusive Events
  • Invitation-only Briefings

Recent Podcasts

Featured Video