دلیل دشمنی هواداران گولن با ایران چیست؟

یک نقطهٔ کور دربارهٔ کودتای ترکیه به چشم می‌خورد که تا حال بر سر آن بحث نشده است: دشمنی پیچیده و طولانی هواداران گولن با ایران.

al-monitor .

موضوعات

turkey politics, turkey coup, turkey-iran relations, pkk, fethullah gulen, alevis, akp

مرداد ۱۵, ۱۳۹۵

استانبول - سرنخ‌ها دربارهٔ این‌که چه کسانی پشت تلاش برای انجام کودتا در ترکیه بوده‌اند، به طور روزافزونی به سمت فتحالله گولن و شبکهٔ هوادارانش کشیده می‌شوند. با این حال، بدون بررسی دلیل مواضع ضد ایرانی جنبش [گولن] -که اغلب نادیده گرفته می‌شود-، برداشت ما کامل نخواهد شد.

مواضع ضد ایرانی گولن در وهلهٔ اول ریشه در ایدئولوژی دارد؛ او عقیده‌ای را نمایندگی می‌کند که به طور سنتی، اسلام سیاسی شیعی را یک تهدید می‌بیند. گولن در سال ۱۹۹۷ در مصاحبهای با مجلهٔ ینی یوز ییل [سدهٔ جدید] با انتقاد از «صادر کردن یک فرقه و فهم فناتیک از اسلام به نام دین و انقلاب اسلامی»، افزود که ایرانی‌ها «فرقهٔ خود را تقویت می‌کنند و آن‌را دین حقیقی می‌نامند». گولن همچنین به «توسعه‌طلبی فارس در منطقه» اشاره کرد و «رقابت تاریخی ایران [با ترکیه]» را یک «خطر مسلم» خواند.

گولنیست‌ها در سال‌های گذشته از ایران‌هراسی به عنوان ابزاری در جنگ قدرت خود با حزب حاکم عدالت و توسعه، استفاده کرده‌اند. هاکان فیدان، رئیس سازمان اطلاعات ترکیه (میت)، چهره‌ای که مورد اعتماد رجب طیب اردوغان است، یکی از هدف‌ها آنان -به‌ویژه در زمان مذاکرات صلح با حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک)- بود. گولن، پ.ک.ک را تهدیدی برای موجودیت شبکهٔ خود، به‌ویژه در مناطق کردنشین جنوب شرقی ترکیه، می‌بیند. به همین ترتیب، نخستین درگیری میان گولن و اردوغان که در آن هنگام نخست وزیر بود، در سال ۲۰۱۲ بر سر مسئلهٔ کردها روی داد.

از فیدان خواسته شد تا دربارهٔ نخستین سری از مذاکرات میان میت و پ.ک.ک در سال‌های ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ که «مذاکرات اسلو» نامیده می‌شود و به مذاکرات صلحی منجر شد که اکنون عقیم مانده است، شهادت دهد. فیدان با توصیهٔ اردوغان حاضر به شهادت‌دادن نشد زیرا بخشی از تحقیقات توسط دادستانی صورت گرفته بود که متهم به ارتباط با گولنیست‌ها بود. گفتنی است که دادستان اندکی بعد، در پی تعلیق از مقامش به دلیل آن‌ ارتباط‌ها، از ترکیه گریخت.

از این نقطه به بعد، رسانه‌های هوادار گولن، حمله به ایران را آغاز کردند. این تلاش‌ها شامل متهم کردن تهران به حمایت از پ.ک.ک بود که سفیر ایران در آنکارا را واداشت تا نامه‌ای اعتراضی به روزنامهٔ زمان بنویسد. رسانه‌های مرتبط با گولن به گستردگی یک مقالهٔ واشینگتن پست در سال ۲۰۱۳ را پخش کردند که نوشته بود فیدان نام ۱۰ ایرانی مرتبط با موساد را به تهران تحویل داده است. فیدان همچنین متهم شد که در جریان تحقیقات در سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴ دربارهٔ سازمان زیرزمینی سلام توحید به رهبری گولنیست‌ها، با یک «مأمور ایرانی» دربارهٔ یک گروه شبه‌نظامی مرتبط با ایران در دهه ۱۹۹۰، رابطه داشته است. در سال ۲۰۱۴، یک دادستان دستور بازداشت کسانی را داد که مسئول این تحقیق بودند و اظهار کرد که این پرونده دستکاری شده تا یک طرح شنود و ضبط مکالمات را توجیه کند.

افسران پلیسِ مرتبط با گولن، متهم شدند که در این عملیات، گفت‌وگوهای ۲۵۰۰ شخصیت -از جمله جامعهٔ شیعیان ترکیه، روزنامه‌نگاران، وزرا، میت و حتی اردوغان- را ظرف مدت سه سال شنود و ضبط کرده‌اند. کیفرخواست دادستانی که اوایل سال تنظیم شد، افسران پلیس، دادستان‌ها و قضات مرتبط با گولن را به برنامه‌ریزی برای یک «توطئه» متهم کرده است. در این کیفرخواست آمده است که هدف آنان نه تنها روند صلح کردستان، بلکه پیشنهاد طرح مبادلهٔ سوخت اتمی با ایران در سال ۲۰۱۰ بود که به ابتکار اردوغان و لولا دا سیلوا، رئیس جمهوری وقت برزیل پیشنهاد شده بود.

مورد آخر شاید چندان هم شگفتی‌آور نباشد. المانیتور با هاکی اویغور از مرکز مطالعات ایران در آنکارا در این باره گفت‌وگو کرد. او به ملاقات دیپلماتیک سال ۲۰۱۴ در سطح بالا در تهران اشاره کرد و گفت که یک دیپلمات ترک گولنیست -که هنوز هم در حال خدمت است- پشت یک اعلامیهٔ ضد ایرانی بود که تنها با مداخلهٔ شخص اردوغان عقیم ماند. به گفتهٔ اویغور، این رویداد نشان می‌دهد که چگونه گولنیست‌ها «تلاش می‌کردند تا رابطهٔ دوجانبه [با ایران] را از طریق دیپلمات‌های وابسته به خود خراب کنند».

به نظر می‌رسد که سنی‌های ارتدوکس گولنیست به طور سیستماتیک از ایران به عنوان بهانه‌ای برای ضربه زدن به جامعهٔ علویان ترکیه استفاده می‌کنند. بسیاری از ناظران، از حکم روز ۲۳ جولای دولت ترکیه برای بسته‌شدن ۱۳ انجمن علوی شگفت‌زده شدند. با این حال، طبق گفتهٔ علی کنعان‌اوغلو، نمایندهٔ سابق مجلس از حزب دموکراتیک خلق‌ و بنیان‌گذار فدراسیون علوی-بکتاشی، این مؤسسات در واقع به گولن وابسته بودند. کنعان‌اوغلو به المانیتور گفت که آن‌ها در همکاری با آ.ک.پ تأسیس شدند و می‌خواستند تا علویان را «یکسان‌سازی [آسیمیله]» کنند.

در واقع، رئیس یکی از این انجمن‌های علوی در سال ۲۰۱۳ در روزنامه زمان -مرتبط با گولن- مدعی شد که ۷۰۰ رهبر علوی بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۳ به ایران سفر کرده و با رهبر ایران، آیت‌الله علی خامنه‌ای دیدار داشته‌اند. کنعان‌اوغلو این اتهام را رد کرده و به المانیتور گفته است که انجمن‌های مرتبط با گولن «اظهاراتی مانند این را خلق می‌کنند». به گفتهٔ کنعان‌اوغلو، هدف آنان القای این مطلب است که «علویان ترکیه با ایران همکاری می‌کنند و با حمایت ایران علیه ترکیه سازمان‌دهی می‌شوند تا ایجاد ناآرامی کنند».

بایرام سینکایا، محقق امور ایران در دانشگاه ییلدیریم بیازیت آنکارا، با این تصور که نهادهای علوی [که تازه بسته شده‌اند] برای مقابله با نفوذ ایران تشکیل شده بودند، مخالف است. او به المانیتور گفت: «حرکت گولن برای نفوذ در میان علوی‌ها ممکن است بیشتر [تلاشی برای] توسعهٔ نفوذ خود باشد تا ایجاد توازن در برابر تلاش‌های ایران».

مورد دیگر که نباید آن را دست کم گرفت، احساسات شایع ضد ایرانی در ایالات متحده و اسرائیل است. گولن در مدت طولانی تبعید خود خواستهاش در پنسیلوانیا، در کنار سیاست‌های واشینگتن و تل‌آویو در برابر تهران قرار گرفته -و شاید تلاش کرده تا به آن دامن بزند. در واقع، با هدف قرار دادن ایران، گولنیست‌ها نه تنها به اردوغان ضربه می‌زنند، بلکه با مواضع ضد ایرانی خود پیوندهای خوبی در ایالات متحده آمریکا ایجاد می‌کنند.

به نظر می‌رسد که گولنیست‌ها نقشی اساسی در تلاش‌های اولیه برای سرنگون‌کردن رضا ضراب، تاجر ایرانی‌تبار شهروند ترکیه، بازی کردند که اکنون به اتهام تلاش برای دور زدن تحریم‌های مرتبط با ایران، در ایالات متحده بازداشت است. در دسامبر ۲۰۱۳، تعدادی از نیروهای پلیس و دادستان‌های ترکیه که گفته می‌شود با جنبش گولن مرتبط هستند، اتهامهای گستردهٔ فساد مالی را علیه ضراب و سه وزیر کابینهٔ ترکیه مطرح کردند که شامل تلاش ضراب برای دور زدن تحریم‌های آمریکا علیه ایران با هماهنگی برای استفاده از پول‌های پرداختی ترکیه به ایران بابت خرید گاز طبیعی از راه انتقال فیزیکی طلا بود. از همان ابتدا اردوغان این اتهامات را نفی کرد اما وزرای مربوطه، استعفا کردند. والتر پوش، کارشناس امور ایران در انستیتو آلمانی امور بین‌الملل و امنیت که ساکن اتریش است، به المانتیور گفت که ضراب «قربانی طمع خود شد - و چون ایرانی بود، ضربه‌پذیرتر بود».

عباس اصلانی، روزنامه‌نگار ایرانی، به المانیتور گفت که گولن در ایران به عنوان «مأمور آمریکا» دیده می‌شود و شبکهٔ مربوط به او، اجازهٔ تأسیس مدارس خود را در این کشور ندارد. آیت‌الله خامنه‌ای اخیراً گفت: «اتهامی قوی وجود دارد که کودتا [در ترکیه] با تدبیر و تدارک آمریکایی‌ها انجام شده است».

با توجه به تنش روزافزون میان ترکیه و ایالات متحده بر سر گولن و به‌خصوص پس از تغییر رویکرد آنکارا در قبال روسیه، خط مشی ترکیه چیزی است که واشینگتن نیاز دارد تا دربارهٔ آن بیاندیشد. در همین راستا، سرنوشت گولن می‌تواند بر روابط آتی میان ترکیه، آمریکا و ایران اثرگذار باشد.

Continue reading this article by registering at no cost and get unlimited access to:
  • Al-Monitor Archives
  • The Week in Review
  • Exclusive Events
  • Invitation-only Briefings

Recent Podcasts

Featured Video

More from  نبض ایران

al-monitor
احزاب کرد به دنبال حمایت آمریکا برای عملیات در ایران
Fazel Hawramy | Kurds | خرداد ۳۰, ۱۳۹۷
al-monitor
ایران و اروپا چگونه می‌توانند توافق هسته‌ای را نجات دهند؟
بیژن خواجه پور | Iran Deal | اردیبهشت ۲۴, ۱۳۹۷
al-monitor
پنج سناریوی محتمل در مورد سرنوشت برجام
سید امیر حسین موسویان | دونالد ترامپ | فروردین ۲۴, ۱۳۹۷
al-monitor
آنچه که ترامپ باید درمورد مردم ایران بداند
سید امیر حسین موسویان | Iran protests | بهمن ۳۰, ۱۳۹۶