سرنوشت تماس‌های ایران و آمریکا بعد از اوباما چه خواهد شد؟

p
By
Article Summary
بعد از سه سال تماس دیپلماتیک جدی میان ایران و آمریکا که به توافق هسته‌ای منجر شد، آیا دو کشور می‌توانند این گشایش را در دولت بعدی آمریکا و بدون حضور جان کری در مقام وزارت خارجه، حفظ کنند؟

واشینگتن - همزمان با آن‌که جان کری، وزیر امور خارجه آمریکا، از عربستان سعودی به نیویورک بازمی‌گردد تا روز ۲۲ آوریل در دومین دیدار این هفته‌ٔ خود با همتای ایرانی‌اش، محمد جواد ظریف نیز گفت‌وگو کند، برخی از مقام‌های ایالات متحده و ناظران خارجی در این اندیشه‌اند که چگونه کانال‌های دیپلماتیکی که طی سال‌های اخیر بین دولت‌های اوباما و روحانی برقرار شده‌ است، در دوران رئیس جمهوری بعدی نیز به کار خود ادامه خواهد داد؟

کانال‌هایی که در طول سه سال گذشته و در جریان مذاکرات فشردهٔ هسته‌ای بین ایالات متحده و ایران برقرار و به توافق برجستهٔ اتمی ختم شدند که در قالب برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در ماه ژانویه اجرایی شد، تماس‌هایی رو در رو را میان ظریف و کری و معاونان ارشد آن‌ها در پی داشت. این تماس‌ها میان مقام‌های دولتی مانند ارنست مونیز، وزیر انرژی [آمریکا] و علی‌اکبر صالحی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران هم برقرار شد و هفتهٔ گذشته میان جک لیو، وزیر خزانه‌داری و رئیس بانک مرکزی ایران، ولیالله سیف و تعدادی از دیپلمات‌های میان‌رتبه و کارشناسان دیگر ملاقات‌هایی انجام شد. در واقع، به موازات آن‌که ظریف و کری در حاشیهٔ امضاء توافق بین‌المللی اقلیمی پاریس در نیویورک دیدار می‌کنند، تام شانون معاون وزیر خارجه و استفان مول، نماینده وزارت در اجرای برجام، ملاقاتی با عباس عراقچی، معاون وزارت امور خارجه ایران و سایر هشت عضوِ کمیسیون مشترک ناظر بر اجرای برجام در وین خواهند داشت.

اما با وجود تمام پیشرفت‌ها به سوی آن‌‌که تماس‌های تقریباً متعارفی میان مقام‌های ایرانی و آمریکایی در سال‌های اخیر برقرار شود، هنوز تا نهادینه‌کردن آن‌ها به صورت روابط دیپلماتیک رسمی میان دو کشور، راه زیادی مانده است. این روابط پس از انقلاب ۱۳۵۷ و بحران گروگان‌گیری، قطع شدند. مضاف بر این، به‌ گفتهٔ اوباما، چشم‌انداز کوتاه‌مدتی برای عادی‌سازی روابط ایران و آمریکا، آن‌طور که با میانمار و کوبا انجام شد، وجود ندارد. وجود این چشم‌انداز به صورت جدی‌تر، از سوی آیت‌الله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی رد شده که رابطه را تهدیدی بنیادین برای ماهیت نظام می‌بیند. 

بن رودس،‌ یک مقام کاخ سفید روز ۲۱ آوریل گفت اوباما می‌خواهد هر زمان که لازم یا مفید بود، بتواند با ایران درتماس باشد و زمانی که در ماه مارس به کوبا سفر کرد، نشان داد فردی است که می‌خواد تابوهای قدیمی را بشکند. اما از منظر کاخ سفید، این ایران است که مانع ارتباط عمیق‌تر با ایالات متحده است.

رودس، جانشین مشاور امنیت ملی در تماس‌های استراتژیک روز ۲۱ آوریل به روزنامه‌نگارانی که در سفر اوباما به عربستان سعودی او را همراهی می‌کردند، گفت: «پرزیدنت [اوباما] همیشه اشاره کرده که اگر دریابد تماس با رهبران ایران می‌تواند باعث پیشرفت در مسائل مختلف شود، برای این کار آماده است». رودس در این راستا اشاره کرد: «او با پرزیدنت [حسن] روحانی تلفنی گفت‌وگو کرده است».

به گفتهٔ رودس‌ «من فکر می‌کنم حقیقت امر این است که ما تمایلی از ایرانی‌ها برای ارتباط در آن سطح ندیده‌ایم. آن‌ها تمرکزی جدی بر کانال میان وزاری خارجه داشتند و به نظرم این همان جایگاهی است که احتمال ادامهٔ رابطه در سطح آن وجود دارد».

جایگاه کنونی بازی ایران و آمریکا: ایجاد تعادل

مقام‌‌های ایالات متحده نوعی تعادل با ایران را توصیف می‌کنند که هم‌زمان، از یک سو با همکاری بی‌سر و صدا با آن‌ها بر سر اجرای توافق اتمی و برخی موارد منطقه‌ای چون سوریه و یمن و از سوی دیگر، با بی‌ثبات کردن منطقه به دست ایران مقابله می‌کنند و اطلاعاتی را برای جلوگیری از ارسال اسلحه به حوثی‌های یمن و حزب‌الله [لبنان] فراهم می‌کنند.

یک مقام‌ رسمی ایالات متحده که نخواست نامش فاش شود، گفت: «کانال‌هایی که در نتیجهٔ توافق [اتمی] با ایران باز شدند، آثاری ملموس و واقعی دارند». او بازداشت ملوانان ایالات متحده را به دست سپاه پاسداران در روز ۱۲ ژانویه مثال زد که شناور آنان به آب‌های ایران کشیده شده بود. این ملوانان پس از ۱۶ ساعت بدون آسیب‌دیدن آزاد شدند و برای حل سریع این مشکل، کری و ظریف چندین بار با یکدیگر تماس گرفتند. او می‌گوید:‌ «توافق این چیزها را ممکن کرد».

این مقام آمریکایی با اشاره به گفت‌وگوهای آمریکا با ایران در مسائل منطقه‌ای مانند سوریه، گفت که «ایرانی‌ها پشت میز هستند». اشارهٔ او به گروه حمایت بین‌المللی از سوریه بود که طی آن، ایران به ۲۰ کشور دیگر از جمله ایالات متحده، روسیه و عربستان سعودی پیوسته است.

گفت‌وگوهای نهانی نیز درباره عراق، افغانستان و یمن به جلو می‌روند با در نظر گرفتن ملاحظاتی که مقام‌های ایرانی دارند به دلیل نزدیک بودن انتخابات -پارلمانی دور دوم که در ۲۹ آوریل برگزار می‌شود- دارند. ملاحظات سیاست داخلی ایران مانعی در راه مذاکرات بیشتر با ایران در مسائل منطقه‌ای است.

رودس در این باره گفته است: «با احترام به ایران، من فکر می‌کنم رویکرد ما این بوده که جایی با ایرانی‌ها کار کنیم که بدانیم امکان برای پیشرفت وجود دارد». وی افزود: «اصلی‌ترین مجرا نیز وزرای خارجه ظریف و کری بوده‌اند که نه تنها در مسئلهٔ اتمی بلکه درباره سوریه و سایر مسائل منطقه‌ای نیز با هم کار کردند».

او افزود:‌ «آن‌چه ما تلاش می‌کنیم پرورش دهیم… یک قوه محرکه در جایی است که می‌توانیم گفت‌وگوی دیپلماتیک با ایرانی‌ها را در موارد مربوط به این منازعات منطقه‌ای داشته باشیم؛ دقیقاً بدین خاطر که ایران نقشی در این مناطق بازی می‌کند، می‌خواهیم آن‌ها را به سمت سازنده‌تری سوق دهیم و چنین چیزی نیازمند مقداری دیالوگ است. هشیاری نیز لازم دارد».

چشم‌اندازهای گفت‌وگوها در آینده

اما با وجودی که برخی مقامات همچون رودس از علاقه به توسعه گفت‌وگوها با ایران در مسائل منطقه‌ای در هفته‌ها و ماه‌های آتی می‌گویند و در حالی که محدودیت‌های سیاست داخلی و افتراق‌های عمیق در دیدگاه طرفین و متحدان‌شان در مورد منطقه وجود دارد، هم مقام‌های آمریکایی و هم مقام‌های ایرانی به خوبی آگاهند که زمان برای دولت اوباما به سرعت می‌گذرد و معلوم نیست که دولت بعدی تمایل به روابطی در این سطح -یا اصلاً تمایل به رابطه- داشته باشد یا خیر.

ریچارد نفیو، عضو پیشین تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای می‌گوید اکنون که تابو شکسته شده، انتظار می‌رود دولت اوباما یک کانال باز و ادامه‌دار تحویل خلف خود بدهد.

او که اکنون مدیر برنامه در مرکز سیاست‌ جهانی انرژی در دانشگاه کلمبیاست، در مصاحبه با المانیتور گفت: «من فکر می‌کنم پردهٔ فیمابین شکاف برداشته و ما اکنون نوعی رابطه با آن‌ها را داریم که اگرچه عادی نیست اما دلیلی برای تغییر آن نیز وجود ندارد». او افزود: «حتی یک دولت جمهوری‌خواه می‌تواند این راه‌های تماس را که موجود هستند، حفظ کند».

نفیو گفت که «ریسک سیاسی» باز شدن راه‌های تماس را ما [دولت اوباما] پذیرفتیم و «کاربری آن نیز به اثبات رسید. من احتمالی برای دور شدن از آن نمی‌بینم».

اما میزان قدرت کانال و این که آیا چنین راه ارتباطی تنها برای حل مشکلاتی مانند بازداشت ملوانان آمریکایی یا مسائل اجرای برجام باشد و یا توسعه یابد و به بحث حول حوزه‌های دیگر برسد، به عقیدهٔ نفیو تا میزان زیادی بستگی به این دارد که وزیر خارجه بعدی یا معاونانش چه کسانی خواهند بود.

در هر حال کری به جانشینش این کانال را تحویل خواهد داد و به گفتهٔ نفیو، «این تحویل، ساده‌تر خواهد بود اگر جانشین کری دموکرات باشد… اگر یک جمهوری‌خواه آن را تحویل بگیرد، بالقوه پیچیده‌تر خواهد بود».

اجرای توافق هسته‌ای، پایهٔ ادامهٔ گفت‌وگوها میان ایران و آمریکا

علی واعظ می‌گوید که اجرای توافق هسته‌ای احتمالاً پایهٔ ادامهٔ گفت‌وگوهای ایران و آمریکا بعد از انتقال قدرت به دولت آتی خواهد بود.

واعظ، یکی از تحلیل‌گران ارشد ایران در گروه بحران بین‌الملل به المانیتور گفت: «برجام و اجرای آن بهترین ابزار برای نهادینه کردن کانال ارتباطی است». وی افزود: «هر دو طرف هماهنگ‌کننده‌هایی دارند که از نزدیک اجرای تعهدات را در مدت‌ زمان اعتبار توافق نظارت می‌کنند و در جلسات کمیتهٔ مشترک در موارد خاص با یکدیگر ملاقات می‌کنند».

به گفته واعظ «با توجه یه سطح بدبینی و مقاومت در تهران، سخت است که تصور کنیم دولت اوباما می‌تواند در مدتی که در اختیار دارد، قدم‌های بیشتری مانند اعزام کارمند آمریکایی به دفتر حافظ منافع ایالات متحده در تهران بردارد».

او افزود: «تنها اقدام یک‌جانبه‌ای که دولت می‌توانست انجام دهد، تسهیل در سیاست عدم تماس بود. هر دو طرف باید تماس‌های مرتب را در سطح دیپلمات‌های ارشد سازمان ملل در نیویورک، ژنو و وین تشویق کنند».

ارتباط ایران و آمریکا ممکن است بیشتر در سطح «ضرورت» بماند

گری سیک، مقام پیشین شورای امنیت ملی در دولت‌های فورد، کارتر و ریگان، به المانیتور گفت که احتمال فراتر رفتن ارتباط رئیس جمهوری آمریکا با ایران از سطح «ضروریات» و سرمایه‌گذاری سیاسی بیشتر بر روی آن، اندک است.

سیک که اکنون استاد دانشگاه کلمبیاست، می‌گوید: «من فکر نمی‌کنم که هیلاری [کلینتون] از کلیت [توافق اتمی] دور شود اما در او تمایلی برای تلاش در جهت ایجاد یا تعمیق روابط نمی‌بینم».

گری سیک می‌گوید «من فکر می‌کنم که او [اهمیت گشایش راه با ایران] را درک می‌کند و با افرادی مانند وندی شرمن [معاون پیشین وزارت خارجه و رئیس تیم مذاکره کننده هسته‌ای آمریکا] و جک سالیوان [معاون پیشین تیم او که بخشی از کانال ارتباط محرمانه با ایران بود] احاطه شده است که روابط شخصی با ایرانی‌ها دارند و اهمیت آن را درک می‌کنند». او تأکید کرد: «آن‌ها بخشی از این کار بوده‌اند».

سیک همچنین گفت: «من فکر نمی‌کنم او یا آن‌ها [از توافق] بازگردند اما توافقی میان نگه‌داشتن کار در سطح ضروریات و استفاده از ابزارهای موجود وجود دارد با آن‌چه اوباما آمادهٔ انجامش بود، یعنی تمایل به پیشرفت بیشتر و دریافت محصولی بیش از برجام». به گفتهٔ سیک «اوباما برای سرمایه‌گذاری سیاسی بالایی آمادگی داشت و فکر نمی‌کنم هیلاری این آمادگی را داشته باشد. مسئله بر سر درجه [این تمایل] است».

ظریف می‌تواند عامل ادامهٔ راه باشد

به گفتهٔ سوزان مالونی، یک مقام پیشینِ برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری وزارت خارجه، فردی که می‌تواند موجب ادامه [تماس] شود و اهمیت آن حتی از جانشینان اوباما و کری نیز برای حفظ کانال ایران و آمریکا بیشتر ارزیابی می‌شود، ظریف است و دامنهٔ تماس‌هایی که او در جامعهٔ سیاست خارجی آمریکا در طی سالیان برقرار کرده، سابقه‌اش به زمانی می‌رسد که سفیر ایران در سازمان ملل بود.

مالونی که اکنون معاون مدیریت برنامهٔ سیاست خارجی در انستیتو بروکلین است، به المانیتور گفت اگر پیوندهای آمریکا و ایران بعد از کانال ظریف-کری نیز باقی بمانند «سئوال جالبی که مطرح می‌شود این است که تا چه حد این رابطه در این نقطه، حول محور افراد بوده است… یا این‌که پیوندهای نهادینه‌شده به قدر کافی طی سه سال کنش دیپلماتیک توسعه پیدا کرده‌اند که در عمل بتوانند بدون وابستگی به اشخاص خاصی که می‌آیند و می‌روند، پابرجا بمانند».

مالونی با ذکر این که «من بر گزینهٔ دوم تکیه می‌کنم»، گفت: «علیرغم این واقعیت که مناسبات اخیر میان ظریف و کری ایجاد شده‌اند، اما ظریف پیش از انتصابش به وزارت امور خارجه، واقعاً پیوندهای خوبی در واشینگتن برقرار کرده بود». وی افزود: «من چینشی را تصور می‌کنم که همه در جای خود قرار دارند تا بر موضع وزیر خارجه [آمریکا] اثر بگذارند و این اثر حتی اگر مستقیم نباشد، بخشی از آن خواهد بود».

مالونی همچنین گفت «من فکر می‌کنم درباره گسترش گفت‌وگوها بر پایهٔ مذاکرات اتمی، نیروهای متقابل [یکدیگر] در طرف ایرانی وجود دارند». به گفتهٔ او «موشکافی سطح بالا و نوعی پس‌زنی در ایران در مورد هر چیزی وجود دارد اگر به ذهن متبادر کند که… استفاده از توافق اتمی سکویی برای ایجاد روابط حسنه بوده است. هرچه اینجا [در آمریکا] فضا مسموم است، [در ایران] فضا زهرآلودتر از این‌جاست».

المانیتور دریافته که ظریف علاوه بر ملاقات با کری در نیویورک در حاشیهٔ توافق اقلیمی پاریس که روز ۲۲ آوریل صورت خواهد گرفت، به‌مانندِ قبل بدون سر و صدا با تعدادی از قانون‌گذاران آمریکایی ملاقات خواهد کرد. (زمانی که کری و جو بایدن، معاون رئیس جمهوری، سناتور بودند، هر دو با ظریف هنگام تصدی او بر نمایندگی ایران در سازمان ملل نیویورک ملاقات کرده بودند)

مالونی می‌گوید ظریف «در روابط ایران و ایالات‌متحده، پیشروترین بود». سئوالی بزرگ‌تر از این که چه کسی جانشین کری خواهد بود، وجود دارد و این است که اگر ظریف به دلیل تحولات داخلی ایران، دولت را ترک کند یا بر سر تعامل با غرب و توافق هسته‌ای، مقام خود را از دست بدهد، چه بر سر گشایش‌های تازه در روابط ایران و آمریکا خواهد آمد؟

Continue reading this article by registering at no cost and get unlimited access to:

  • The award-winning Middle East Lobbying - The Influence Game
  • Archived articles
  • Exclusive events
  • The Week in Review
  • Lobbying newsletter delivered weekly
Found in: united states, us-iranian rapprochement, un, nuclear deal, john kerry, jcpoa, barack obama, ali khamenei
x

The website uses cookies and similar technologies to track browsing behavior for adapting the website to the user, for delivering our services, for market research, and for advertising. Detailed information, including the right to withdraw consent, can be found in our Privacy Policy. To view our Privacy Policy in full, click here. By using our site, you agree to these terms.

Accept